सर्वे प्राणीः, दिव्यज्ञानयुक्ताः, वृक्षेषु, ओषधीषु, जलमध्ये, वायौ, भूमौ, आकाशे च प्रवेशं कुर्वन्ति। तत्र चतुर्भुजाः द्विभुजाः च सर्वे, गर्भरूपेण शरीरेषु स्थिताः भवन्ति। तदा धर्मराजः संशयमुपेत्य पृष्टवान् – किम् अन्यं शरीरं गर्भे स्वीकुरुते, अथवा स्वशरीरेण एव प्रविशति? कथं मानवजन्म प्राप्तिः स्यात्? तथा पृष्टे, पुनः सोऽवदत् – केन शरीरं महत्त्वं प्राप्नोति? कथं नेत्रयोः श्रोत्रयोः च प्रवृत्तिः स्यात्? सर्वं सत्यम् आख्याहि, यतः त्वं क्षेत्रज्ञः स्मः। तदा ज्ञानी प्रत्युवाच – वायुः गर्भस्थं बीजं उत्थापयति। मृत्युकाले बीजं पुष्पफलयुक्तं सूक्ष्मभूतैः सह गच्छति। तत्र अधिकारं प्राप्य, क्रमशः गर्भविकासं कुर्यात्। जातः चेतनां प्राप्य, श्रोत्रेण शब्दं, नेत्रेण रूपं पश्यति। नासिका गन्धं, जिह्वया रसं, त्वचा स्पर्शं, मनसा चिन्तनं अनुभवति। एवं महानात्मा, जीवः, अष्टविधैः इन्द्रियैः युक्तः भवति। यदा सः शरीरस्थः जनः दह्यते, भूमौ निहन्यते, वा परित्यज्य विनष्टः भवति, तदा आत्मा किम् प्रकारेण आत्मानं अनुभवति? जीवः जीवितं परित्यज्य, शयनेन सदृशः, शुभाशुभं कर्म परित्यज्य, वायुपथेन गत्वा, शरीरं त्यक्त्वा, अन्यं गर्भं गृह्णाति। पुण्यकर्मणः पुण्ययोनि प्राप्तिः, पापकर्मणः पापयोनि प्राप्तिः। पापजनाः कीटकपतनाद्यः भवन्ति; इदं सर्वं विस्तृतं उक्तं, किं पुनः पृच्छसि? चतुर्भुजाः, द्विभुजाः, षड्भुजाः च प्राणीः गर्भे एव उत्पद्यन्ते। सर्वं ते तुभ्यं निरूपितम्। ततः धर्मराजः पुनः पृष्टवान् – केन कर्मणा, तपसा वा, ज्ञानवाऽपि, मनुष्यः उत्तमान् लोकान् प्राप्नोति? कथं शुभलोकप्राप्तिः स्यात्? ज्ञानीः सदा एतत् पथं वदन्ति। यः स्वात्मानं विद्वान् मन्यते, परस्य कीर्तिं ज्ञानात् नाशयति, तस्य लोकाः नश्वराः, ब्रह्म फलं न ददाति। चत्वारः कर्मणः, भयङ्कराः, यथायथं न कृताः, भयं जनयन्ति – यज्ञे अभिमानः, मौने अभिमानः, अध्ययनं अभिमानः, दानं अभिमानः। न कोऽपि सत्कारात् हर्षं कुर्यात्, न अपमानात् दुःखं। साधवः साधूं सम्मानयन्ति; दुष्टाः सत्पुरुषे मनः न प्राप्नुवन्ति। “दास्यामि”, “यक्ष्यामि”, “मम एषः”, “मम व्रतम्” – एते भयहेतु, सर्वं त्याज्यम्। ये ज्ञानीः, प्राचीनं आश्रयम् अनुभवन्ति, मनः संयम्य, योगेन परमं सुखं प्राप्नुवन्ति; मृत्युकाले अपि, अत्र च, परमशान्तिं गच्छन्ति। पुनः धर्मराजः पृष्टवान् – कथं गृही व्रजन्ति धर्मं? कथं यति? कथं आचार्यः स्वधर्मं आचरति? वनस्थः धर्ममार्गे स्थितः, अत्र जीवने अनेकानि अनुभवति। यः अध्ययनाय आह्वान्यते, आचार्यं सेवते, प्रातः उत्तिष्ठति, अन्ते शय्यां गच्छति, शान्तः, आत्मसंयमी, धैर्यवान्, जागरूकः, स्वाध्यायनिष्ठः – स ब्रह्मचारि सिद्धिम् प्राप्नोति। धर्मेण प्राप्तं धनं यज्ञाय, दानाय, अतिथिसेवानाय प्रयुञ्जीत। परदत्तं न गृह्णीयात् – एषा गृहस्थस्य प्राचीनशिक्षा। स्वबलं जीवन्, दुष्कर्म त्यक्त्वा, दानशीलः, अहिंसकः, वनस्थः, आहारनियमयुक्तः, आचारनियमयुक्तः, परमसिद्धिम् प्राप्नोति। न शिल्पेन जीवति, सदा धर्मिष्ठः, इन्द्रियजयः, सर्वेभ्यः विरक्तः, अनिकेतः, लघुगति, देशान्तरं भ्रमन् – यति एवम्। रात्रिः येन लोकाः जय्यन्ते, कामाः वशीकृताः – तां रात्रिं प्राप्तुं वनस्थः ज्ञानी प्रयत्नं कुर्यात्। दश पूर्वजाः, दश उत्तरजाः, आत्मानं एकविंशं मन्यते; वनस्थः शुभकर्म कृत्वा, शरीरभूतानि वनं त्यक्त्वा, मुक्तः भवति। कति मुनयः? कति मौनरूपाणि? तद् पृच्छामः। यः वनस्थः, ग्रामं पृष्ठतः कृत्वा, अथवा ग्रामस्थः, वनं पृष्ठतः कृत्वा, सः नराधिपः। कथं वनस्थः ग्रामं पृष्ठतः कृत्वा, ग्रामस्थः वनं पृष्ठतः कृत्वा? यः वनस्थः ग्रामवस्तु न उपयुञ्जीत, तदा ग्रामं पृष्ठतः कृत्वा वनस्थः भवति। यति अग्निहीनः, अनिकेतः, अन्वग्निपरिग्रहः, केवलं कौपीनं धारयन्, वस्त्रं इच्छेत्। यावत् जीविते इच्छा, तावत् अन्नमिच्छेत्; ग्रामस्थः वनं पृष्ठतः कृत्वा भवति। यः कामकर्म त्यक्त्वा, इन्द्रियजयः, मुनिमौनं स्वीकृत्य, संसारसिद्धिं प्राप्नोति। यः शुद्धदन्तः, शुद्धनखः, सदा स्नातः, अलङ्कृतः, कृष्णवर्णः, शुद्धकर्मा – तं को न पूजयेत्? तपसा कृशः, अस्थिमांसशोणितक्षयः, लोकं जित्वा, ऊर्ध्वलोकं प्राप्नोति। मौनस्थितः द्वन्द्वातीतः, लोकं जित्वा, परमं लोकं प्राप्नोति। यदा मुनिः गौः सदृशं मुखेन अन्नं याचते, तदा विश्वं अमृतत्वाय योग्यं भवति। सर्वेषां सामान्यधर्मः – क्रोधं, लोभं, द्वेषं, असहिष्णुतां त्यक्त्वा, स्पर्धां, मायां, मदं, दम्भं, निन्दां च परित्यज्य, यः कोपलोभमोहहीनः, स धर्मज्ञः। सदा खादन्, ब्रह्मचारी, गृहस्थः, वनस्थः, यति वा – अन्नेन अधर्मं न कुर्यात्; कथं एतद्, तद् पृच्छामः। यतिः अष्टभक्ष्यं, वनस्थः षोडशभक्ष्यं, गृहस्थः द्वात्रिंशत्, ब्रह्मचारी अनन्तभक्ष्यं। एवं अष्टकायाः शुभाशुभफलानि ज्ञेयानि। राजन्, एतयोः कः देवः प्रथमं गच्छति, सूर्यचन्द्रमसौ इव शीघ्रं?