नृपश्रेष्ठ, धर्मविदां श्रेष्ठः, ययातिः एवमुपवर्णयति—"हे राजन्, सर्वेषां तेषां लोकानां, ये मया भुक्ताः, कालविभागेन, यथातथ्यं तव कथयामि; धर्मस्य क्षेत्रं विज्ञाय यथार्थं वर्णयामि। पूर्वं अहं इह एकवर्तिनृपः आसीत्; ततः महालोकान् विजित्य, तत्र सहस्रवर्षाणि वासं कृतवान्, ततः उच्चतरं लोकं प्राप्तवान्।" "तत्र, इन्द्रस्य रम्ये नगरे, सहस्रद्वारयुक्ते, शतयोजनविस्तारे, सहस्रवर्षाणि वासं कृतवान्; ततः उच्चतरं लोकं प्राप्तवान्। पुनः, प्रजापतेः दिव्ये, अनिर्वर्ण्ये, अनन्ते लोके, यत्र स्वयं लोकपालः अपि गन्तुं कष्टं, तत्र सहस्रवर्षाणि स्थित्वा, उच्चतरं लोकं प्राप्तवान्।" "तत्र, देवदेवस्य धाम्नि, यथेष्टं लोकान् उपभुक्तवान्, सर्वैः देवैः पूजितः, तेजसा शक्त्या च देवेश्वराणां तुल्यः। एवं नन्दने, इच्छया रूपं परिवर्त्य, शतसहस्रवर्षाणि अप्सरःसंगमे रम्यः, सुरभिपुष्पितवृक्षान् दृष्ट्वा, सुखं उपभुक्तवान्।" "तत्र, सुखेषु आसक्तः, दीर्घकाले व्यतीते, देवदूतः भीषणः, महाशब्देन त्रिवारं उच्चैः 'पत' इति उक्तवान्। ततः, नन्दनात् पतितः, पुण्यस्य क्षये, दिवः देवानां करुणावाचः श्रुत्वा, तव शरणं प्राप्तवान्।" "देवा ऊचुः—'हाय, कष्टम्! ययातिः धर्मकर्मणा कीर्तिमान् पुण्ये क्षीणे पतति।' पतन् अहं चिन्तितवान्—'कथं धर्मिष्ठानां मध्ये पतिष्यामि?' तदा ते तव यज्ञभूमिं दर्शयित्वा, तत्र हविसुगन्धं, वेदीधूमं च दृष्ट्वा, निश्चित्य आगतः।" राजा पुनः पृच्छति—"हे कृतयुगे श्रेष्ठ, नन्दने शतसहस्रवर्षाणि इच्छया रूपं परिवर्त्य किमर्थं स्वर्गं परित्यज्य पृथ्वीं प्राप्तवान्?" ययातिः उत्तरं दत्तवान्—"यथा इह धनहानौ बन्धवः मित्राणि च त्यजन्ति, तथा पुण्ये क्षीणे, देवगणाः स्वपतिना सह शीघ्रं मनुष्यं त्यजन्ति।" "कथं पुण्यं क्षीयते? कोऽत्र कस्य लोकं प्राप्नोति? तत्त्वं ब्रूहि।" ययातिः प्रत्यवदत्—"ये इह नरकं पतन्ति, तैः काकशृगालश्वभिरादिभिः अन्नं याच्यन्ते; पुण्ये क्षीणे, बहुशः रूपेण विचरन्ति। तस्मात्, दुष्कृतानि निन्दनीयानि कर्माणि त्याज्यानि। यदि अधिकं श्रोतुमिच्छसि, वद।" राजा पुनः पृच्छति—"काकगृध्रपक्षिभिः कीटैश्च कथं ताड्यन्ति? अन्यं नरकं न श्रुतम्।" ययातिः उक्तवान्—"मरणानन्तरं कर्मफलानुसारं भूमौ दृश्यं विचरन्ति; अनन्तवर्षाणि नरके पतन्ति। षष्टिसहस्रजनाः दिवः पतन्ति, अशीतिवर्षाणि विचरन्ति; पतनकाले भीषणैः भूमिदैत्यैः तीक्ष्णदंष्ट्रैः विदारिताः।" "ते भीषणाः भूमिदैत्याः कथं ताडयन्ति? किमवस्था? कथं गर्भरूपं प्राप्नुवन्ति?" ययातिः प्रत्यवदत्—"रक्तं शुकं पुष्पफलसंयुक्तं, पुरुषेण निर्मितं, स्त्रियाः गर्भं प्रविश्य, तत्र गर्भरूपं प्राप्नुवन्ति। वृक्षेषु, औषधीषु, जले, वायौ, भूमौ, आकाशे, चतुष्पदद्विपदेषु च प्रविश्य, गर्भरूपं धारयन्ति।" "किमन्यं शरीरं गर्भे प्राप्नोति, वा स्वशरीरेण प्रवेशः? कथं मानवजन्म प्राप्यते?" ययातिः उक्तवान्—"वायुः गर्भं उत्थापयति; मरणे बीजं पुष्पफलसंयुक्तं निर्गच्छति; सूक्ष्मभूताधिपत्येन गर्भः क्रमशः विकसितः।" "जातः चेतनां प्राप्य, श्रोत्रेण शब्दं, नेत्रेण रूपं, घ्राणेन गन्धं, जिह्वया रसं, त्वचा स्पर्शं, मनसा चिन्तनं प्राप्नोति; एवं महात्मा जीवः अष्टभिः शक्तिभिः युक्तः।" "शरीरे स्थितः, दग्धः वा, भूमौ निहितः वा, विनष्टः वा, तदनन्तरं आत्मा कथं स्वं ज्ञाति?" ययातिः उत्तरं दत्तवान्—"जीवः जीवितं त्यज्य, सुप्तवत्, शुभाशुभकर्माणि परित्यज्य, वायुपथं अनुसृत्य, शरीरं त्यक्त्वा, अन्यं गर्भं प्राप्नोति।" "सत्कर्मिणः पुण्यगर्भं प्राप्नुवन्ति; दुष्कर्मिणः पापगर्भं; पापाः कीटकपतनादिवत् उत्पद्यन्ते; अधिकं वक्तुमिच्छा नास्ति। चतुष्पदद्विपदषष्पदाः गर्भे उत्पद्यन्ते; सर्वं विस्तरेण उक्तम्।" "कर्मणा कः श्रेष्ठं लोकं प्राप्नोति? तपसा वा, ज्ञानेन वा? तत्त्वं ब्रूहि।" ययातिः उक्तवान्—"मनीषिणः सदा एष एव मार्गः इति वदन्ति।" "यः स्वं विद्वान् मन्यते, परकीर्तिं नाशयति, तस्य लोकाः नश्वराः, ब्रह्म फलं न ददाति।" "चत्वारः कर्मणः, यदि दुर्विधिना कृताः, भयदायिनः—यज्ञे गर्वः, मौने गर्वः, अध्ययनगर्वः, दाने गर्वः।" "सम्मानात् न प्रमुद्येत, अपमानात् न दुःखितः स्यात्; साधवः साधून् पूजयन्ति, पापाः धर्मिष्ठानां मनः न प्राप्नुवन्ति।" "'दास्यामि', 'यक्ष्यामि', 'मम', 'मम व्रतम्'—एते भयहेतवः; सर्वे त्याज्याः।" "ये मुनयः प्राचीनाश्रयम् अनुभवन्ति, मनः संयम्य, तत्त्वमार्गे स्थिताः, तैः परं सौख्यम्, मृत्युनः परं शान्तिं प्राप्नुवन्ति।" राजा पुनः पृच्छति—"गृहस्थः कथं धर्मं आचरति? भिक्षुः कथं? आचार्यः कथं कर्तव्यं करोति? वनस्थः धर्ममार्गे स्थितः, इह बहून् अनुभवति?" ययातिः प्रत्यवदत्—"यः अध्ययनाय आह्वयति, आचार्यं सेवते, प्रातः उत्तिष्ठति, अन्ते शय्यां गच्छति, सौम्यः, संयतः, धैर्यवान्, जागरूकः, स्वाध्यायनिष्ठः—एवं ब्रह्मचारिणः सफलः।" "धर्मेण सम्पादितं धनं प्राप्त्वा, यज्ञं कुर्यात्, दानं दद्यात्, अतिथीन् पालयेत्, परदत्तं न गृह्णीयात्—एष गृहस्थस्य प्राचीनो धर्मः।" एवं धर्मविद् ययातिः धर्मस्य विविधं प्रवाहं, पुण्यपापयोः फलानि, जन्ममृत्योः रहस्यं, कर्मणां प्रभावं, धर्ममार्गस्य महत्त्वं च, राज्ञे स्नेहपूर्वकं, श्रद्धया, विस्तारतः उपवर्णयति।