सर्वे धर्मविपरीतं कर्म पापमिति कथयन्ति। तादृशं आचरन्, दुष्टलोकान् प्राप्नोति; साधवः तु दुष्टानां मार्गं न अनुसरन्ति, यथायोग्यं सत्पथं एव चरन्ति। एकदा मम महद् धनं आसीत्, तद् अधुनाऽनष्टम्; यद्यपि यत्नं करोमि, पुनः प्राप्तुं न शक्नोमि। तस्मात्, यः स्वहिते दृढः स्यात्, यथायोग्यं आचरति, स एव जीवितस्य तत्त्वं वेत्ति। यः महायज्ञान् समृद्धधनेन करोति, सर्वविद्यायाम् मनः संयमितम् अस्ति, वेदान् अधीतवान्, तपस्याः शरीरं समर्पितवान्, स पुरुषः मोहात् विमुक्तः स्वर्गं प्राप्नोति। भाग्यं बलवद् इति ज्ञात्वा, विवेकेन कर्म कर्तव्यम्। सुखं दुःखं वा, जीवः भाग्येन एव अनुभवति, न स्वबलात्; तस्मात्, भाग्यं बलवद् इति चिन्तयन्, नात्यन्तं शोकं कुर्यात्, न च हर्षं। न शोकात् क्लिश्येत्, न च सुखे हर्षं कुर्यात्; ज्ञानी यः, स सर्वदा समचित्तः स्यात्, भाग्यं बलवद् इति चिन्तयन्, न शोकं, न च हर्षं अतिकुर्यात्। हे अष्टक, अहं न कदापि भयेन मोहितः, न च मनसि क्लेशं अनुभवामि; यथा सृष्टिकर्ता मम अस्मिन् लोके विधत्ते, तथा अहं भविष्यामीति निश्चित्य। यः स्वेदजः, अण्डजः, उद्भिजः, सर्पः, कृमिः, जलस्थ मीनः, तथा अश्मन्, तृणम्, काष्ठम्—यदा कालः समाप्तः, सर्वे स्वभावम् एव प्रतिपद्यन्ते। सुखदुःखयोः अनित्यत्वं ज्ञात्वा, हे अष्टक, अहं किमर्थं विषण्णः स्याम्? किम् कर्तव्यम्, किम् अकर्तव्यम्, यत् दुःखं जनयेत्? तस्मात्, शोकं परिहृत्य, सततं सावधानः तिष्ठामि। राजा ययातिः एवं वदन्, अष्टकः पुनः प्रश्नं अपृच्छत्—‘पितामह, सर्वगुणसम्पन्न, यः स्वर्गे वससि, तत्त्वतः कथय। हे राजन्, सर्वे तान् लोकान्, ये त्वया भुक्ताः, यथाक्रमं, यथाकालं, कथय; धर्मं यथावद् वक्तुम् त्वं क्षेत्रज्ञः इव।’ अहं एकदा इह सार्वभौमः आसम्, ततः महालोकान् विजित्य, तत्र सहस्रवर्षाणि वासम् अकुर्वम्, ततः परं उत्तमं लोकम् प्राप्तवान्। तदनन्तरं, इन्द्रस्य रम्ये पुर्यां, सहस्रद्वारायां, शतयोजनविस्तृतायां, सहस्रवर्षाणि वासम् अकुर्वम्, ततः परं उत्तमं लोकम् प्राप्तवान्। ततः, प्रजापतिसदृशं दिव्यं, जरामुक्तं लोकम्, यः लोकपालानाम् अपि दुर्लभः, प्राप्तवान्, तत्र सहस्रवर्षाणि वासम् अकुर्वम्, ततः परं उत्तमं लोकम् प्राप्तवान्। तत्र, देवदेवस्य निवासे, यथेष्टं लोकान् भुञ्जन्, सर्वैः देवैः पूजितः, तेजसा शक्त्या च देवेश्वराणां तुल्यः अभवत्। एवं नन्दने, यथेष्टं रूपं धारयन्, लक्षवर्षाणि अप्सरःसहितः रम्ये वृक्षे, गन्धयुक्ते, पुष्पिते, शोभायमाने च रमन् वासम् अकुर्वम्। तत्र सुखेषु आसक्तः, दीर्घकालं यावत्, तीव्रः देवदूतः महता शब्देन त्रिवारं गर्जन् मम प्रति ‘पत’ इति उच्चैः अवदत्। एतावद् अहं जानामि, हे राजसिंहः—ततः नन्दनात् पतितः, पुण्यं क्षीणम्, दिवः देवानां करुणया शब्दः मम श्रवणे आगतः, दुःखिताः माम् विलपन्तः। ‘हा हन्त! ययातिः, धर्मकृत्यः कीर्तिमान्, पुण्यं क्षीणम्, पतति।’ पतन् अहम् अवदं—‘कथं अहं सतां मध्ये पतितः?’ ते मम यज्ञस्थलं उक्तवन्तः; तद् दृष्ट्वा शीघ्रं अत्र आगतम्। हविषां गन्धं, वेदीधूमं च दृष्ट्वा, निश्चित्य आगतम्। यदा नन्दने लक्षवर्षाणि वासम् अकुर्वः, यथेष्टं रूपं धारयन्, तदा किमर्थं, हे कृतयुगश्रेष्ठ, स्वर्गं त्यक्त्वा भूमौ आगतः? यथा इह, धनं नष्टे, बन्धवः, मित्राणि, स्वजनाः च त्यजन्ति, तथा तत्र, पुण्यं क्षीणम्, देवसमूहम्, स्वपतिं च, पुरुषं शीघ्रं त्यजन्ति। तत्र पुण्यं कथं क्षीयते? मम मनः अत्र अत्यन्तं मोहितम्। कः कं लोकं प्राप्नोति? केन भेदेन? एतत् वद, त्वं क्षेत्रज्ञः इति मन्ये। ये इह भूमिनरकं पतन्ति, ते क्लिष्टाः, काक-शृगाल-श्वानादिभ्यः भोजनं याचन्ति। पुण्यं क्षीणम्, विविधरूपेण भुवि विचरन्ति। तस्मात्, हे राजन्, तादृशं पापं निन्द्यं कर्म लोके त्याज्यम्। सर्वम् एतत् उक्तम्, यदि अधिकं श्रोतुम् इच्छसि, वद। यदा पक्षिणः, गृध्राः, काकाः, कीटाः च तान् उपद्रवन्ति, तदा कथं, केन, कथं तादृशं भवति? अन्यं भूमिनरकं न श्रुतम्। मृत्युः अनन्तरं, कर्मफलानुसारं, दृश्याः भुवि विचरन्ति। भूमिनरकं पतन्ति, अनन्तवर्षाणि न मुक्ताः। षष्टिसहस्राः आकाशात् पतन्ति, अशीतिवर्षाणि विचरन्ति; पतन्तः तीक्ष्णदंष्ट्रैः भूमिराक्षसैः विदारिताः। ते भीषणा भूमिराक्षसाः तीक्ष्णदंष्ट्राः पतितान् केन विधिना पीडयन्ति? कथं, केन, कः तेषां अवस्था? कथं गर्भं प्राप्नुवन्ति? रक्तं, शुक्रं, पुष्पफलसंयुक्तं द्रव्यं—एतद् पुरुषेण निर्मितम्, स्त्रियाः गर्भं प्रविशति, तत्र स गर्भः भवति। ते वृक्षे, ओषधिषु, जले, वायौ, भूमौ, आकाशे, चतुर्पद-द्विपदेषु च प्रविशन्ति; एवं गर्भरूपेण देहं प्राप्नुवन्ति। किम् अन्यं देहं गर्भे प्राप्नोति, उत स्वदेहेन एव प्रविशति? संशयात् पृच्छामि, मानवजन्म कथं प्राप्यते? कथं देहः महत् आकारं प्राप्नोति, कथं च नेत्रकर्णयोः कार्यं सम्पद्यते? सत्यं सर्वं वद, यदा पृच्छ्यते, वयं त्वां क्षेत्रज्ञं मन्यामहे। वायुः गर्भं उद्यमयति, मृत्यौ बीजं पुष्पफलयुक्तं निर्गच्छति; तत्र सूक्ष्मभूताधिकारः सन्, शनैः गर्भं विकसितं करोति। यदा जातः, देहं प्राप्य, चेतना लभते; तदा कर्णाभ्याम् शब्दं, नेत्राभ्याम् रूपं पश्यति। नासिका गन्धं, जिह्वया रसः, त्वचा स्पर्शः, मनसा चिन्तनं—एवं महात्मा जीवः अष्टविधैः इन्द्रियैः युक्तः। यदा देहस्थः पुरुषः दह्यते, भूमौ निहन्यते, वा त्यज्यते, तदा नष्टः, विनष्टः, ततोऽन्ते आत्मा कथं स्वं अनुभवति? जीवितं त्यक्त्वा, शयितः इव, शुभाशुभं कर्म परित्यज्य, वायुपथं अनुगम्य, देहं त्यक्त्वा, अन्यं गर्भं प्राप्नोति, हे राजसिंह। यः शुभं कर्म करोति, स पुण्यगर्भं प्राप्नोति; यः पापं करोति, स पापकर्मगर्भं प्राप्नोति; पापिनः कीट-पतङ्गाः भवन्ति; अहं अधिकं वक्तुं न इच्छामि, हे महात्मन्। चतुर्पद-द्विपद-षट्पदाः जीवाः गर्भे एव जायन्ते। सर्वम् एतत् विस्तरेण उक्तम्; किं पुनः पृच्छितुम् इच्छसि, हे राजसिंह?