समन्तपञ्चकाख्यं तद् क्षेत्रं, येषां समीपे रक्तपूर्णैः सरोवरैः समलङ्कृतम्, पुण्यतमं कीर्त्यते। यथायोग्यं यद् विशेषणं तस्य देशस्य, तेनैव नाम्ना तं देशं विज्ञेयमिति मनीषिणः वदन्ति। कल्युगद्वापरयोरन्तरे समन्तपञ्चके कुरुपाण्डवानां सेनयोः महद् युद्धमभवत्। तस्मिन् धर्मिष्ठे भूमिदोषरहिते क्षेत्रे अष्टादश अक्षौहिण्यः युद्धकाङ्क्षिण्यः समागता:। तत्रैव संगम्य, ते द्विजातयः वीराः तस्मिन्नेव देशे नष्टाः; तथा, द्विजोत्तम, तस्य क्षेत्रस्य नामाभवत्। एतत् पुण्यं रमणीयं क्षेत्रं ते सम्यग् वर्णितम्; एवं, ब्राह्मणश्रेष्ठ, यथा त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धं जातम्, तथा सर्वं पुण्यश्लाघ्यं ते निगदितम्। सूतपुत्र, त्वया ‘अक्षौहिणी’ इति निर्दिष्टम्; तस्य सर्वस्वरूपं तत्त्वेन श्रोतुमिच्छामः। मनुष्याश्वरथगजसंख्यां यथावत्, यथाशास्त्रं, वदस्व, हि सर्वं त्वया ज्ञातम्। एकः रथः, एकः गजः, पञ्च पदातयः, त्रयः अश्वाः—इति विज्ञातज्ञैः ‘पत्तिः’ इति कथ्यते। त्रीणि पत्तीनि ‘सेनामुख’ इति मनीषिभिः, त्रयः सेनामुखाः ‘गुल्म’ इति कथ्यन्ते। त्रयः गुल्माः ‘गण’ इति, त्रयः गणाः ‘वाहिनी’ इति; त्रयः वाहिन्यः ‘पृतना’ इति विवेकिनः विदुः। त्रयः पृतनाः ‘चमू’ इति, त्रयः चम्वः ‘अनीकिनी’ इति; दशगुणा अनीकिनी ‘अक्षौहिणी’ इति मनीषिणः वदन्ति। ब्राह्मणश्रेष्ठ, तत्र अक्षौहिण्यां रथानां संख्या एकविंशतिसहस्राणि गणकैः निश्चितम्। अष्टशतान्यपि, पुनः सप्ततिः, गजानां संख्या अपि तथा निर्दिष्टा। लक्षं पुरुषाणां, नवसहस्राणि, पञ्चाशत् त्रिशतं च; तथा, पादातीनां संख्या विज्ञेया। पञ्चषष्टिसहस्राणि, शतानि च अश्वानाम्—शतं षट् च, संख्या यथावत्। एवमेतत्, संख्यान्यायवित्, अक्षौहिणी इति द्विजर्षभाः निर्दिशन्ति। एवं, द्विजोत्तम, अष्टादश अक्षौहिण्यः कुरुपाण्डवसेनयोः संयोजिताः। तत्रैव संगम्य, कालस्य विचित्रयोगेन, कौरेयान् निमित्तीकृत्य, नष्टाः। तत्र भीष्मः दिव्यास्त्रविद् दशरात्रं युद्धम् अकरोत्; ततः द्रोणः पञ्चरात्रं कुरुसैन्यं पालयामास। कर्णः रिपुसैन्यविनाशकः द्वौ अह्नी युद्धमकरोत्; ततोऽर्धदिने शल्यः गदायुद्धे प्रत्युद्यत्। तस्यैव दिने, द्रोणपुत्रः कृतवर्मा च कृपश्च, रात्रौ विश्वस्तां सुप्तां युधिष्ठिरसेनां जघ्नुः। एवं, शौनक, स महाकाव्यः भारताख्यः, व्यासस्य विद्वान् शिष्यः, जनमेजयस्य यज्ञे सम्पूर्णरूपेण कीर्तितः। तत्र राज्ञां यशोवीर्यं पूर्णतया कथितम्; तत्रैव प्रारम्भे पौष्य, पौलोम, आस्तीकाख्यानि स्मृतानि। विविधार्थकथाभिः, नानारूपैः, स धर्मज्ञैः मुक्तिकामैः वैराग्यवत् स्वीकृतम्। यथा ज्ञेयेषु प्राणः प्रियः, तथैव सर्वशास्त्रेषु एष इतिहासः श्रेष्ठतमः। पृथिव्यां नास्ति कथा या अस्माद् इतिहासाद् नोत्पद्यते, यथा देहः अन्नं विना न जीवति। कविभिः, इव स्वामिनं प्रवरसेवकैः, एष भारतमहाकाव्यः जीविकायै स्वीक्रियते। यत्र श्रेष्ठा बुद्धिः परमइतिहासे समाहितास्ति, तत्र वाक् सर्वैः स्वरैः, लौकिकवेदिकयोः शास्त्रयोः इव, विश्राम्यति। यस्य बुद्धिः एवं संलग्ना, यस्य अध्यायाः विविधशब्दैः, सूक्ष्मार्थैः, युक्तियुक्तैः, वेदवाक्यैः च शोभिताः— तस्य भारताख्यानस्य विभागसंहिता श्रोतव्या; तत्र प्रथमं विभागसूची, ततः द्वितीयं विभागसंहिता। पौष्य, पौलोम, आस्तीक, आदि, अश्वतरणाख्यानि; ततः अद्भुतरमणीयः सम्भवपर्व कथ्यते। तत्र लाक्षागृहदाहः, ततः हिडिम्बाख्यानम्; बकवधः, ततः चित्ररथसंवादः। ततो द्रौपद्याः स्वयंवरं, तत्र क्षत्रधर्मेण विजयः; ततः विवाहाख्यानं स्मर्यते। विदुरागमनाख्यानं, राज्यलाभः, अर्जुनस्य वनवासः, ततः सुभद्राहरणम्। सुभद्राहरणानन्तरं ‘हरणहरणाख्यानं’ ज्ञेयम्; ततः खाण्डवदाहः, तत्र मायासमागमः। ततः सभापर्व, मन्त्रपर्व; जरासन्धवधः, ततः दिशाविजयः। दिशाविजयात् राजसूयमहात्म्यं, ततः अर्घ्यप्रदानम्, ततः शिशुपालवधः। ततः द्यूतपर्व, ततः द्यूतान्तपर्व; ततः आरण्यकपर्व, तथा किमीरवधः। ततः अर्जुनवनगमनाख्यानम्; ईश्वरार्जुनयोः युद्धं ‘कैराताख्यानं’ इति प्रसिद्धम्। एवं, भारतस्य महात्म्यं, क्षेत्रस्य पुण्यत्वं, अक्षौहिण्याः संख्यानं, युद्धस्य क्रमः, विभागानां नामानि च, एकस्मिन्न् प्रवाहे सम्यक् श्रूयन्ते।