अथ कथं सञ्जाता या वार्ता महाभारते निर्दिष्टा, तामहं संक्षिप्य, क्रमशः, संस्कृतेन निवेदयामि— तदा कश्चन तेजस्वी कुमारः, स्वरूपेण वासवसमः, स्वतेजसा दीप्यमानः, वह्निवन्महाभाग्ययुक्तः, तिमिराच्छन्नेभ्यः मेघेभ्यः पतन्, दिविसदां श्रेष्ठः, सूर्य इव आकाशे प्रकटितः, दृष्टः। तमेकं पतन्तं सूर्यपथात्, अनन्ततेजसा वह्निसूर्यसमानं, सर्वे विस्मिताः सन्तः, किमेतत्पतति इति चिन्तयामासुः। तं देवानां मार्गे स्थितं, इन्द्रसूर्यविष्णुतुल्यतेजसं दृष्ट्वा, सर्वे तस्य पतनस्य तत्त्वं ज्ञातुम् उत्सुकाः, समीपमुपगम्य तस्थुः। न च तं प्रथमं पृष्टुं धैर्यं प्राप्नुमः, न च सः नः को वयं इति पृच्छति। तस्मात् अहं त्वां पृच्छामि, हे रम्यरूप, कस्य त्वं, किमर्थं वा आगतः? त्वं भयमपाकुरु, शोकमोहौ च त्यज, हे इन्द्रसमतेजः! इन्द्रोऽपि, बलवान् सन्, सतां मध्ये त्वां न शक्ष्यात् सहितुम्। सत्पुरुषा दुःखितानां शरणं भवन्ति, सदा साधुषु इन्द्रराजवत् प्रतिष्ठिताः। स्थावरजङ्गमाः सत्पुरुषाः, स्वसमेषु एव त्वम् अवस्थितः। अग्निः दाहे स्वामी, पृथिवी धारणे स्वामिनी, सूर्यः प्रकाशे स्वामी, सतां मध्ये अतिथिः स्वामी इति श्रूयते। एवं पृष्टः सः कुमारः प्रत्युवाच— अहं नहुषपुत्रः ययातिः, पुरोः पिता, देवलोकात्, सिद्धगणात्, ऋषिभ्यश्च पतितः। सर्वभूतानां अवमाननात् पतितः, पुण्यक्षये इह अवतीर्णः। अहं त्वया वयसि ज्येष्ठः, तस्मात् नमः न दत्तम्; द्विजातीनां ज्ञानतपःजन्मना ज्येष्ठः पूज्यते। त्वया उक्तं, वयोवृद्धः श्रेष्ठ इति, राजन्; किन्तु द्विजातीनां ज्ञानतपसा वृद्धः एव पूज्यः। धर्मातिक्रमे पापं स्यात्; तादृशं आचरणं दुःखाय याते; साधवः दुष्टानां मार्गं न अनुयान्ति, स्वधर्मे स्थिताः भवन्ति। पूर्वं मम महान् विभवः आसीत्, अद्य नष्टः; यत्नेनापि न पुनः प्राप्यते; आत्महिते यः स्थितः, तेन एव जीवनस्य तत्त्वं ज्ञायते। यो महान् यज्ञान् कुरुते, धनसम्पन्नः, सर्वशास्त्रेषु चित्तं संयम्य, वेदानधीयानः, तपसा देहं समर्पयन्, सः मोहशून्यः स्वर्गं प्राप्नोति। भाग्यं बलवत्तरं मन्यमानः, प्रज्ञया कार्यं कुर्वीत। सुखदुःखे भाग्येनैव लभ्ये, न स्वशक्त्या; तस्मात् भाग्यं बलवत्तरं ज्ञात्वा, न अति शोचेत् न अति हृष्येत्। दुःखेन न क्लिश्येत्, न च सुखे प्रमदेत्; प्राज्ञः सदा समचित्तः स्यात्, भाग्यं बलवत्तरं मन्यमानः। नाहं कदापि भयेन मोहितः, न च मनसि क्लेशं अनुभवामि; यथा कर्ता मम विधानं कृतवान्, तथा नूनं भविष्यामि इति चिन्तयन्। स्वेदजाः, अण्डजाः, उद्भिज्जाः, सर्पाः, कृमयः, मत्स्याः, शिलाः, तृणानि, काष्ठानि च— सर्वे कालक्षये स्वभावं गच्छन्ति। सुखदुःखयोः अनित्यत्वं विज्ञाय, हे अष्टक, किमर्थं शोकः? किं वा कर्तव्यं, किं वा अकर्तव्यं येन दुःखं स्यात्? तस्मात् अहं शोकं परिहृत्य, सदा सावधानः अस्मि। एवं वदन्तं ययातिं, अष्टकः पुनः पप्रच्छ— “पितामह, सर्वगुणसम्पन्न, स्वर्गे स्थित्वा, यथातथ्यं ब्रूहि।” “कतानि तानि लोकानि, राजर्षे, ये त्वया भोक्तानि, कियद् कालं, सर्वाणि यथावस्तु कथय, धर्मज्ञ!” ययातिरुवाच— “पूर्वं अहम् एकचक्रवर्ती आसीत्, ततः महान् लोकान् विजित्य, तत्र सहस्रवर्षाणि स्थित्वा, उर्ध्वं गतवान्। तदा इन्द्रस्य पुर्यां रम्यायाम्, सहस्रद्वारे, शतयोजनविस्तीर्णायाम्, सहस्रवर्षाणि स्थित्वा, उर्ध्वं गतवान्। ततः प्रजापतेः दिव्ये चिरजीविनि लोके, यं लोकनाथोऽपि दुर्लभं मन्यते, सहस्रवर्षाणि स्थित्वा, उर्ध्वं गतवान्। देवानां देवस्य निवासे, सर्वेषु लोकेषु यथेष्टं विहृत्य, सर्वैः देवैः पूजितः, तेजसा ऐश्वर्येण च देवेश्वरसमानः आसीत्। एवं नन्दने, कामरूपधारी, लक्षवर्षाणि अतीत्य, अप्सरसां सह रममाणः, सुरभिपुष्पितवृक्षान् दृष्ट्वा, सुखेन कालं निनाय। तत्र सुखासक्तः सन्, दीर्घकालं स्थित्वा, देवदूतः उग्रः, घोरस्वरेण त्रिवारं ‘पत’ इति शब्दयन्, माम् आज्ञापयत्। ततः अहं नन्दनात् पतितः, पुण्यक्षये, दिवि देवगणानां करुणस्वरं श्रुत्वा, दुःखितः अभवम्— ‘हा, ययातिः धर्मकर्मकीर्तियुक्तः, पुण्यक्षये पतति!’ इति। पतन्तं मां दृष्ट्वा, अहम् उक्तवान्— ‘कथं अहं सतां मध्ये पतामि?’ तदा ते यज्ञस्थलं ते ज्ञापयामासुः। तत्र हव्यगन्धं, वेदिमधुना धूमं च दृष्ट्वा, निश्चित्य आगतः। तदा अष्टकः पुनः पप्रच्छ— “यदा त्वं नन्दने, कामरूपधारी, लक्षवर्षाणि स्थितः, किमर्थं स्वर्गं त्यक्त्वा पृथिवीमागतः?” यथैवात्र, वित्तनाशे, बन्धवो मित्राणि च त्यजन्ति, तथैव तत्र पुण्यक्षये, देवाः स्वपतिना सह, नरं त्यजन्ति। “कथं तत्र पुण्यक्षयः? केन भेदेन के लोकान् प्राप्नुवन्ति?” इति अष्टकस्य प्रश्नम्। ययातिरुवाच— “ये नरकं पृथिव्यां पतन्ति, ते काकशृगालश्वानां भक्ष्यं याचन्ति, पुण्यक्षये, बहुधा विचरन्ति। तस्मात्, हे नृप, तादृशं पापकर्म न कर्तव्यम्। यदि अधिकं श्रोतुमिच्छसि, वद किं वदामि?” अष्टकः पुनः पप्रच्छ— “यदा पक्षिणः, गृध्राः, काकाः, कीटाश्च तान् बाधन्ते, कथं स्यात्? अन्यं नरकं न श्रुतम्।” ययातिरुवाच— “मरणानन्तरं, कर्मफलप्रवृत्तौ, ते दृश्यन्ते पृथिव्याम्; ते नरकं पतन्ति, दीर्घकालं न मोच्यन्ते। षष्टिसहस्राणि पतन्ति, चाशीतिवर्षाणि विचरन्ति; पतन्तः, तीक्ष्णदंष्ट्रैः भूमिग्रहैः ताड्यन्ते।” “कथं तैः भूमिग्रहैः पीड्यन्ते? कथं ते गर्भरूपिणः भवन्ति?” इति प्रश्नः। ययातिरुवाच— “रुधिरं शुक्रं पुष्पफलसंयुक्तं च, यत्पुरुषेण निर्मितं, तत् स्त्रीगर्भं प्रविश्य, तत्र गर्भरूपं याति।” एवं महर्षेः ययातेरात्मवृत्तान्तः, पुण्यपापयोः फलविचारः, स्वर्गनरकयोः यथातत्त्वं च, अष्टकस्य प्रश्नानुसारेण, सप्रेमं, धर्म्यं, संस्कृतेन सम्यक् निवेदितः।