शृणु, राजन्, धर्मस्य गूढमर्थं कथयामि। यो बलवान् सदा क्षमां करोति, दुर्बलः तु कोपं सम्पद्यते। दुष्टाः सत्पुरुषान् द्वेष्टि, निर्बलाः बलिनः द्वेष्टि। कुरूपाः सुन्दरान् द्वेषयन्ति, दरिद्राः धनिनः द्वेषयन्ति, आलस्ययुक्ताः कर्मशीलान् द्वेषयन्ति, अधार्मिकाः धर्मिष्ठान् द्वेषयन्ति। पुत्र, अधार्मिकः सत्पुरुषान् द्वेष्टि—एष दुष्टस्य लक्षणम्; विपरीतम् तु साधोः लक्षणम्, राजन्। ब्राह्मणः, राजन्, वैश्यः, अपि वा शूद्रः—यः सत्पुरुषेषु निष्ठां करोति, सः कीर्तिमान् इति ख्यातः। तस्मात्, राजन्, पुरुषः सत्पुरुषेषु चित्तं स्थापयेत्; ये सत्पुरुषेषु अनिष्ठाः, ते मूढाः, यथा तव भ्रातरः। त्वं धर्मं जानासि, परमधर्मेण च गर्वितः; अतः, अद्य पुनः लोकेषु श्रेष्ठं धर्मकथां कथय। यो न कोप्यते, सः कोपिनः श्रेष्ठः; क्षमावान् तु अक्षमावतः श्रेष्ठः। मनुष्येषु अमानुषेषु च, मनुष्यः श्रेष्ठः; अज्ञेषु ज्ञानी श्रेष्ठः। अपमानितः क्षमावान् पुरुषः तीक्ष्णं वचनं न वदति; सः अपमानकर्तारं दहति, पुण्यं च प्राप्नोति। न कदापि परुषवाच्यः भवेत्, न च क्रूरं वचनं वदेत्; न च नीचात् किंचित् गृह्णीयात्। यद्यस्य वचनं परेषां चित्तं विक्षिपति, तादृशं दोषयुक्तं वचनं न वदेत्। यः परुषवाच्यः, तीक्ष्णवाग्, परेषां मनसि शूलानि क्षिपति, सः जनानां मध्ये भाग्यहीनः, विनाशं मुखे बध्नाति। तं सत्पुरुषाः पुरतः पूजयन्ति, पृष्ठतः रक्षन्ति। सदा दुष्टानां अतिवादान् सहते, सत्पथं आचरति। वाण्याः इव बाणाः मुखेभ्यः निष्पतन्ति; येन तैः आहतः, सः अहर्निशं शोचति। ये वचनबाणाः परस्य हृदयम् आघ्राति, तान् पण्डितः न प्रेषयेत्। त्रिषु लोकेषु न कुतः अपि तादृशी सुसंमता दृश्यते—दया, भूतानां मैत्री, दानं, मधुरवचनं च। अतः सदा सौम्यवचनं वदेत्, न कदापि परुषं; पूज्यं पूजयेत्, दद्यात्, न कदापि याचेत्। एवं सर्वाणि कृतानि कृत्वा, हे राजन्, गृहं त्यक्त्वा वनं गतः। अहं त्वां पृच्छामि, नहुषात्मन्, केन तपसा त्वं ययातिसमः अभवः? अहम् इन्द्रादिषु, मनुष्येषु, गन्धर्वेषु, महर्षिषु च, स्वसमानं न पश्यामि, हे वासव। यदा त्वं स्वसमानान्, श्रेष्ठान्, हीनांश्च, येषां बलं न ज्ञातम्, तान् अवज्ञाय, तव लोकाः नष्टाः; पुण्यं क्षीणं, अद्य त्वं पतितः, राजन्। मम स्वर्गलोकाः भग्नाः, देवर्षिगन्धर्वमानुषान् अवज्ञाय; अतः अहं, स्वर्गात् वियुक्तः, सत्पुरुषेषु पतितुम् इच्छामि, देवेश। त्वं सत्पुरुषेषु पतितः, राजन्, यत्र पुनः प्रतिष्ठां प्राप्स्यसि; इदं ज्ञात्वा, ययाते, न पुनः स्वसमानान् वा श्रेष्ठान् अवज्ञेयः। तदा, यदा ययातिः दिव्यलोकात् पतन्तं दृष्ट्वा, धर्मपालकः श्रेष्ठः राजर्षिः अष्टकः तम् अभाषत। "कः त्वम्, युवक, वासवसमः रूपेण, स्वतेजसा दीप्यमानः? मेघान्धकारात् पतन्, दिविसदां श्रेष्ठः, सूर्य इव दृश्यसे। त्वां सूर्यपथात् पतन्तं दृष्ट्वा, अग्निसूर्यसमप्रभम्, वयं सर्वे मोहं गताः—किं एतत् पतति इति चिन्तयामः। त्वां देवयानपथे स्थितं दृष्ट्वा, इन्द्रसूर्यविष्णुसमप्रभम्, वयं सर्वे त्वां उपगम्य, तव पतनस्य कारणं ज्ञातुम् इच्छामः। न वयं त्वां पूर्वं पृच्छितुं शक्ष्यामः, न त्वं अस्मान् पृच्छसि। अतः अहं त्वां पृच्छामि, कामरूपिन्, कस्य त्वं, किमर्थं आगतः? मास्तु ते भीः, शोकमोहौ च त्यज; त्वं इन्द्रसमप्रभः। इन्द्रः अपि तव तेजः सत्सु न सहते। सत्पुरुषाः दुःखितानां शरणम्, सदा अमृतराजवत् सत्सु; एकत्र स्थिताः, स्थावरजङ्गमेषु, त्वं समेषु सत्पुरुषेषु प्रतिष्ठितः। अग्निः दाहे अधिपः, पृथिवी धारणे, सूर्यः प्रकाशने, सत्पुरुषेषु अतिथिः अधिपः।" ततः ययातिः प्रत्युवाच—"अहं नहुषपुत्रः ययातिः, पुरोः पिता, देवर्षिसिद्धलोकात् पतितः, सर्वभूतानां अवज्ञया पुण्यं क्षीणं, पतामि। अहम् आयुषः ज्येष्ठः, अतः त्वां न नमामि; द्विजातिषु ज्ञानतपसां वा जन्मना वा ज्येष्ठः पूज्यते। त्वं उक्तवान्, वृद्धः श्रेष्ठः इति; किन्तु द्विजातिषु ज्ञानतपसा वृद्धः एव पूज्यः। धर्मविपरीतम् आचरितुं पापम्; तादृशं कर्म पातकं लोकान् नयति; साधवः दुष्टानां मार्गं न अनुवर्तन्ते, सत्पथमेव चरन्ति। पूर्वं मम महद्द्रव्यम् आसीत्, इदानीं नास्ति; यत्नेन अपि पुनः न प्राप्नोमि; अतः स्वहिते स्थितः, यथायोग्यं आचरन्, जीवनस्य तत्त्वं वेत्ति। यो महायज्ञान् कुरुते, सर्वविद्यायाः चित्तं यः संयमयति, वेदान् अधीयानः, तपसा शरीरं समर्पयन्, सः विमूढः न सन्, स्वर्गं गच्छति। भाग्यं बलवत्तरं मन्यमानः, बुद्ध्या कर्म कुर्यात्। सुखदुःखं वा, प्राणी भाग्येन अनुभवति, न स्वशक्त्या; अतः भाग्यं बलवत्तरं मन्यमानः, न शोचेत्, न प्रमुद्येत्। न शोकेन व्यथेत, न सुखे प्रमुद्येत; पण्डितः सदा समचित्तः स्यात्, भाग्यं बलवत्तरं मन्यमानः, न शोचेत्, न प्रमुद्येत्। अहं न कदापि भयेन मुह्ये, न च मनसि क्लेशं अनुभवामि; यथा कर्ता मम विधानं कृतवान्, तथा स्यात् इति निश्चित्य। स्वेदजाः, अण्डजाः, उद्भिज्जाः, सर्पाः, कृमयः, जलचराः, शिलाः, तृणानि, काष्ठानि—एतेषां कालः समाप्ते, स्वभावं गच्छन्ति। सुखदुःखयोः अनित्यत्वं ज्ञात्वा, अष्टक, किं शोकेन? किं कर्तव्यं, किं न कर्तव्यं, येन दुःखं लभ्येत? अतः अहं शोकारहितः, जागरूकः अस्मि।" एवं वदन्तं ययातिं, अष्टकः पुनः पप्रच्छ—"पितामह, सर्वगुणसम्पन्न, यदा त्वं स्वर्गे तिष्ठसि, तदा सत्यम् आख्याहि।