सूतपुत्र, त्वया समन्तपञ्चकस्य यथावत् कीर्तितं, तत् सर्वं श्रोतुमिच्छामः। अथ स ऋषिः ब्राह्मणान् प्रति उवाच—शृणुत मे शुभानि आख्यानानि; भवन्तः पुरुषश्रेष्ठाः समन्तपञ्चकस्य इतिहासं श्रोतुमर्हन्ति। त्रेताद्वापरयोः संधौ, रामः क्षत्रियश्रेष्ठः, क्रोधसंयुतः पुनः पुनः राज्ञां क्षत्रियवर्गं नाशयामास। स रामः स्वबलवीर्येण सर्वान् क्षत्रियान् दग्ध्वा, वह्निसमप्रभः, समन्तपञ्चके रुधिरपूर्णानि पञ्च सरांसि चकार। तेषु रुधिरपूर्णेषु सरःसु, क्रोधवशात्, पितॄन् रुधिरेण तर्पयामास—एवं श्रुतमस्ति। ततः पितरः ऋचीकादयः समुपेत्य रामं प्रीत्या अब्रुवन्—“राम, राम, भागवन्, त्वं नः तुष्टः, भृगुनन्दन।” तस्य पितृभक्त्या च वीर्येण च तुष्टाः सन्तः, वरं वृणीष्व यदिच्छसि, शुभं ते अस्तु इति तमूचुः। रामः उवाच—“यदि पितरः मयि तुष्टाः, यदि अहं तेषां प्रियः, यश्चाहं क्रोधसंयुक्तः क्षत्रियवधं कृतवान्, तस्मात् पापात् विमुक्तिः मे वरः अस्तु। अपि च, एते सरांसि पुण्यस्थानानि भूत्वा पृथिव्यां ख्यातिं यान्तु।” पितरः ऊचुः—“एवं भवतु।” तं क्षमां प्रति निषेध्य, रामः तत्रैव विरराम। तेषां रुधिरपूर्णानां सरोवराणां समीपे यः देशः, सः समन्तपञ्चकः पुण्य इति विश्रुतः। यथायोग्यं स्थानं येन लक्षणेन प्रसिद्धं, तेनैव नाम्ना तद् आचार्याः कथयन्ति। कालान्तरे, कलिद्वापरयोरन्तरे, समन्तपञ्चके कुरुपाण्डवानां सेनयोः महायुद्धमभवत्। तस्मिन धर्मिष्ठे भूमिदोषरहिते स्थले, अष्टादश अक्षौहिण्यः युद्धकाङ्क्षिण्यः संनिवव्रुः। तत्रैव संनिहिताः ते द्विजोत्तमाः तस्मिन्नेव स्थले विनष्टाः; एवं तस्य देशस्य नामाभवत्। एषः पुण्यः रम्यश्च देशः यथावत् वर्णितः; एवं त्रिषु लोकेषु यशः प्राप्तं समन्तपञ्चकं यथावत् सर्वं श्रुतम्। सूतपुत्र, त्वया अक्षौहिण्यः कीर्तिता; तस्य विस्तारं यथार्थेन श्रोतुमिच्छामः। अक्षौहिण्याः परिमाणं—मनुष्याणां, अश्वानां, रथानां, गजस्य च—यथावत् वद। एकः रथः, एकः गजः, पञ्च पदातयः, त्रयः अश्वाः—इति ज्ञातव्यम्, तद् ‘पत्तिः’ इत्युच्यते। त्रिः पत्तिः ‘सेनामुखम्’ इति; त्रयः सेनामुखाः ‘गुल्मः’ इत्युच्यते। त्रयः गुल्माः ‘गणः’; त्रयः गणाः ‘वाहिनी’; त्रिः वाहिन्यः ‘पृतना’; त्रिः पृतनाः ‘चमू’; त्रिः चम्वः ‘अनीकिनी’; अनीकिन्याः दशगुणं ‘अक्षौहिणी’ इति विद्वांसः वदन्ति। अक्षौहिण्यां रथानां संख्या एकविंशति सहस्राणि इति गणकाः वदन्ति। तथैव, अष्टशतानि सप्ततिः च गजानां संख्या; शतसहस्रं, नवसहस्रं, पञ्चाशत् त्रिशतं च नराणाम्। पञ्चषष्टिसहस्राणि शतानि अश्वानां, शतं षट् इति संख्यया। एवं संख्यायुक्तं यदक्षौहिणी, सा विस्तरेण प्रोक्ता। एतेन प्रकारेण, द्विजश्रेष्ठ, अष्टादश अक्षौहिण्यः कुरुपाण्डवसेनयोः विनियुक्ताः। तत्रैव संनिहिताः, कालस्य विचित्रयोगेन, कौरवकारणात् विनष्टाः। तत्र भीष्मः दिव्यास्त्रविदां श्रेष्ठः दशरात्राणि युद्धं कृत्वा, ततः द्रोणः पञ्चरात्राणि कुरुसैन्यं रक्षितवान्। कर्णः द्विरात्रं समरे समरे शत्रुसैन्यं नाशयामास; ततः शल्यः अर्धरात्रं गदायुद्धे युद्धं कृत्वा। तस्मिन्नेव दिने, द्रोणपुत्रः कृतवर्मा च, कृपश्च, रात्रौ विश्वस्तां सुप्तां युधिष्ठिरसेनां निहत्य। एषा सा भारताख्या कथा, शौनक, याज्ञसेनस्य यज्ञे व्यासशिष्येण प्रवक्ता आसीत्। तत्र राज्ञां यशः शौर्यं विस्तारतः कथितम्; तत्रारम्भे पौष्य, पौलोम, आस्तिकाख्यानानि स्मृतानि। नानार्थरूपकथाभिः, नानाव्याख्यानसंयुक्ता, सा कथा मुमुक्षुभिः वैराग्यवत् स्वीकृता। यथा ज्ञेयं जीवितं प्रियं, एवं एषा इतिहासः सर्वशास्त्रेषु श्रेष्ठतमः। न हि पृथिव्यां काचित् कथा अस्ति या अस्मात् इतिहासात् नोत्पद्यते, यथा अन्नं विना शरीरस्य स्थितिः न स्यात्। कविभिः एष भारतमित्याख्यः इतिहासः उपजीव्यते, यथा प्रभुं प्राज्ञाः सेवकाः पालयन्ति। यत्र श्रेष्ठबुद्धिः परमइतिहासे निबद्धा, तत्र वाङ्मयं सर्वशब्दस्वरसंयुक्तं, लौकिकवेदिकयोः इव, विश्राम्यति। यस्य बुद्धिः एवं निबद्धा, यस्य अध्यायाः नानावर्णैः, गूढार्थैः, युक्तियुक्तैः, वेदवाचकैः च शोभिताः—तस्य सर्वं कृतार्थं भवति।