ततः नहुषपुत्रः ययातिः प्राज्ञः शार्मिष्ठां लब्ध्वा तया सह दीर्घकालं परमं सुखं अनुभूतवान्। तस्मात् राजर्षेः शार्मिष्ठा वृशपर्वणः कन्या त्रयः पुत्रान् ससूत—द्रुह्युं, अनुं, पुरुं च। अथ कदाचित् काले देवयानी शुभस्मिता ययातिना सह एकान्तवनं गतवती। तत्र सा दिव्यरूपान् बालकान् प्रमोदेन क्रीडमानान् दृष्ट्वा विस्मिता इदं वचनमब्रवीत्—"केषां पुत्रा एते, राजन्, देवपुत्रोपमाः? तेजसा रूपेण च त्वां समाना इव मे मन्ये।" इति स पृष्ट्वा, सा बालकानपि पप्रच्छ। तदा तेषां धात्री श्रुत्वा उक्तवती—"कस्मात् न वदथ, बालकाः, को वः पिता द्विजोत्तमः?" ततो बालकाः प्राहुः—"अस्माकं पिता ऋषिः ब्राह्मणः द्विजातिः; शार्मिष्ठा न कदापि मिथ्यावदति। देवयानि, क्षमस्व।" पुनः देवयानी पप्रच्छ—"कः नाम कस्य वंशः भवतः ब्राह्मणस्य, वत्साः? सत्यं शीघ्रं वदत—कः सः कुत्र वर्तते?" सा पुनः अवदत्—"यथार्थं मे आख्यात, श्रोतुमिच्छामि।" तदा देवयानीयुक्ताः ते बालकाः तं एव राजर्षिं अङ्गुलिभिः निर्दिश्य शार्मिष्ठां च मातरं न्यगृह्णन्। एवं उक्त्वा सर्वे राजानम् उपागच्छन्; किन्तु राजा तान् देवयानीयाः सन्निधौ न प्रत्यगृह्णात्। ततो रुदन्तः बालकाः शार्मिष्ठां प्रति जग्मुः; सा सुन्दरी मूकवत् राजानम् उपससार। नातिदूरे तिष्ठन्ती, मुखं परावर्त्य, तेषां बालकानां वचनं श्रुत्वा राजा लज्जित इव बभूव। न किंचिद् उक्तुं शक्तः स राजा तत्रैव मौनं स्थितवान्, कन्यास्नेहं दृष्ट्वा। तदा शार्मिष्ठा तत्त्वं विज्ञाय देवयानीयैवं प्राह—"त्वम् उक्तवती यत् कश्चित् ब्राह्मणः मम समीपं आगच्छति। हे सुन्दरी, एवं त्वया राजानः रक्षितः; पूर्वमेव मया उक्तं, त्वया तु दुष्कृतं कृतम्। मम वशे स्थित्वा, किं कारणं मां अप्रियमाचरः? असुराचारं त्वया कृतम्, मम न भीतः। यद् उक्तं 'ब्राह्मणः आगच्छति' तद् एव सत्यम्, धर्मे स्थित्वा अहं न भीता। त्वया यदा पतिः वृणीत, तदा अहमपि वृता। धर्मेण सखीपतेः पतित्वं स्वीकृतम्। त्वं पूज्या, मान्या, ज्येष्ठा ब्राह्मणी; किन्तु राजर्षिः अपि त्वत्तः अधिकपूज्यः—न जानासि किम्? आवां उभे अपि तव पित्रा, ममाचार्येण, एकत्र दत्ते। अतः पतिः पूज्यः, पोष्यः, स च मामत्र पोषयति।" शार्मिष्ठायाः वाक्यं श्रुत्वा देवयानी प्राह—"यथेष्टं शार्मिष्ठया सह तत्र रमस्व।" सा राजानं प्रति—"अद्याहं न स्थास्यामि; त्वया अप्रियमाचरितम्," इति क्रोधात् संतप्तवती। शार्मिष्ठां लज्जितां दृष्ट्वा, इव दग्ध्वा, देवयानी कृष्णलोचना सर्वाभरणानि त्यक्तवती। तां कृष्णवर्णां सहसा उत्तिष्ठन्तीं, अश्रुपूरितलोचनां दृष्ट्वा, देवयानी शीघ्रं काव्यस्य समीपं दुःखिता जगाम। राजा चिन्तितः पृष्ठतः अन्वगच्छत्, सांत्वयन्; सा तु न प्रत्यपश्यत्, कोपात् रक्तलोचना। राजानं किंचिदपि न उक्तवती, अश्रुपूर्णलोचना, शीघ्रं काव्युषणस्य समीपं प्राप। पितरं दृष्ट्वा, प्रणम्य, तस्य पुरतः स्थितवती; ततः ययातिः भृगुवंशजं पूजार्हं पूजयामास। देवयानी पितरं प्रति अवदत्—"धर्मोऽधर्मेण पराजितः; अधर्मगतिर्वर्तते। मया शार्मिष्ठया वृशपर्वणः कन्यया महद् अनिष्टं प्राप्तम्। तया अस्मिन्राज्ञि त्रयः पुत्रा जाताः; मम तु दुःखाय केवलं द्वौ एव पुत्रौ।" "एष राजा धर्मज्ञः कीर्तिमान्, किंतु स सीमां अतिक्रान्तवान्; काव्य, इदं तव निगदामि। राजन्, धर्मज्ञत्वेऽपि त्वया कामात् अधर्मः कृतः; अतः शीघ्रं जराऽजय्या त्वाम् अभिभोक्ष्यते। भगवन्, यदा सा एकचित्तया ऋतुकालं याचिता, तदा मया धर्मेण तद् दत्तम्। यदि न दद्यात् स्त्रियै ऋतुकाले याचमानायै, स गर्भघ्नः इति वेदविद्भिः कथ्यते। यदि स्त्री कामार्ता, योग्यैव, रहसि पुरुषं याचेत्, स च न सम्प्रयच्छेत्, तं धर्मज्ञाः गर्भघ्नं मन्यन्ते।" "मम व्रतम्—यः कश्चित् याचेत, तस्मै दास्यामि; सा च त्वया मम दत्ता, अन्यं न काञ्छति। एतानि कारणानि चिन्तयित्वा, धर्मभीत्या, शार्मिष्ठाम् उपागमम्—'एष धर्मः' इति। ब्राह्मण, मेऽपराधं क्षमस्व। नूनं तव इच्छां ज्ञात्वा एव अहं कृतवान्, त्वदधीनः अस्मि; धर्मेऽपि मिथ्याचारः स्तेयमित्युच्यते।" एवं ययातिना उक्ते, काव्यः क्रुद्धः तम् अशपति; ततः स ययातिः पुरातनं यौवनं त्यक्त्वा जरया सहसा पीडितः।