तदा देवयानी शमीष्ठाम् इदं प्राह—"यदि एषा वस्तुतः सत्यं, शमीष्ठे, यदि त्वं श्रेष्ठात् ब्राह्मणात् पुत्रं प्राप्तवती, मम कोऽपि रोषो नास्ति।" एवमुक्त्वा परस्परं सस्मिते तत्र स्थिते, भार्गवी देवयानी तदर्थं सत्यम् अभ्युपगम्य स्वगृहं प्रविवेश। ततः राजा ययातिः देवयानीयां द्वौ पुत्रौ उत्पादयामास—यदुं च तुर्वसुं च, इन्द्रविष्ण्विव तेजस्विनौ। तस्मिन्नेव काले ययातिः पृथिवीपतिः शुक्रतनयां देवयानीं मधुमिश्रितं सुरां ददौ। तां रक्तकाञ्चनवर्णिनीं देवयानीं सुरां पाययित्वा पुनः पुनः पातयामास; सा पुनः पुनः पीत्वा मूर्च्छिता बभूव। तदा सा स्त्री रुदती गायन्ती नृत्यन्ती च, विविधानि अप्रस्तुतानि वाक्यानि प्राकथयत्, राजानं चेदमुवाच—"राजरूपधारी त्वं किमिह आगतः? किमर्थं त्वमेकाकी घनदण्डकान्तारे प्राप्तः?" "ब्राह्मणश्रेष्ठ, बलवान् भयानकश्च राजा ययातिरिह स्थितः; यदि हितमिच्छसि, ब्राह्मण, ततोऽस्माद्देशात् पलायस्व।" एवं देवयानीमुक्त्वा नहुषः तां गर्हयामास, तां निन्द्यां पापकर्मवृद्धिं मन्यमानः। ततः स निःस्वनं पङ्गुं वृद्धं खञ्जं च तत्र नियुक्तवान् यथा ते देवयानीयाः रक्षणं च पालनं च कुर्वन्ति। ततः प्राज्ञो राजा नहुषः शमीष्ठां लब्ध्वा तया सह दीर्घकालं महत्सुखं अवाप। तस्मात् राजर्षेः शमीष्ठा वृषपर्वणः कन्या त्रीन् पुत्रान् अजनि—द्रुह्युम्, अनुं, पुरुं च। काले कस्यचिद् देवयानी स्मितशुभ्रा ययातिना सह एकान्तवनं गतवती। तत्र सा दिव्यवपुषः बालान् आत्मविश्वाससम्पन्नान् क्रीडन्तं दृष्ट्वा विस्मिता इदं वचनमुवाच—"कस्येमे पुत्राः, राजन्, देवसुतोपमाः? तेजसा रूपेण च त्वां प्रतिमान्ये।" एवं राजानं पृष्ट्वा, बालानपि पप्रच्छ। तदा तेषां धात्री श्रुत्वा प्रोवाच—"किं न ब्रूथ, बालाः, को वः पिता ब्राह्मणश्रेष्ठः?" "अस्माकं पिता ऋषिः ब्राह्मणः द्विजातिश्च; शमीष्ठा न कदापि मिथ्यावदति। देवयानी, क्षमस्व।" "किम् नाम कस्य वंशस्य च ब्राह्मणः पिता वः, वत्साः? सत्यं शीघ्रं वदत—कः सः, कुत्र वा वसति?" "यथावत् वदत, श्रोतुमिच्छामि," इति सुकुमारी देवयानी उक्तवती। तदा बालाः अङ्गुलिभिः तं राजश्रेष्ठं दर्शयामासुः, मातरं च शमीष्ठां न्यग्दिशन्। ततः सर्वे मिलित्वा राजानमुपगम्य तस्य सन्निधौ देवयानीयाः उपस्थिति न कृतवन्। तदा बालाः रुदन्तः शमीष्ठां ययुः; सा सुश्रोणी स्त्री किंचिदपि न उक्त्वा राजानमुपेत्य स्थितवती। स राजा नातिदूरे तस्याः पृष्ठतः स्थितः, बालानां वचनं श्रुत्वा किंचित् लज्जितः अभवत्। राजा प्रत्युत्तरं दातुं न अशक्नोत्, तेषां कन्यानां राजनि स्नेहं दृष्ट्वा मौनं समुपगच्छत्। तदा शमीष्ठा सत्यम् अवबुध्य तां देवयानीं प्राह—"त्वं यदुक्तवती 'ऋषिः आगच्छति' इति, तत् सत्यं।" "सुश्रोणि, एवं त्वं राजानं रक्षसि; अहं तु पूर्वमेव उक्तवती, त्वया तु विपरीतमाचरितम्।" "मम अधिकाराधीना सती, त्वं मम अप्रियं किमर्थं कृतवती? असुराचारं समाचर्य मम भीतिं न करोति।" "यदुक्तं 'ऋषिः आगच्छति' इति, तत् सत्यं, सुमुखि। धर्मानुसारं न्यायेन च अहं त्वत्तः न भीते।" "त्वं यदा पतिं वृतवती, तदा अहमपि वृतवती। धर्मतः सखीपतेः पतित्वं स्वीकृतं, सुलोचने।" "त्वं पूज्या गुरुतरा च ब्राह्मणी; परन्तु राजर्षिः अपि तवाति पूजनीयः—किं त्वं न जानासि?" "उभे अपि, शुभे, तव पितरि ममाचार्येण समर्पिते; अतः पतिः पूज्यः पोष्यश्च, स च मामिह पोषयति।" तस्याः वचनं श्रुत्वा देवयानी उवाच—"शमीष्ठया सह यथेष्टं रमस्व।" "राजन्, अहं अद्यात्र न स्थास्यामि; त्वया मम अप्रियं कृतम्।" एवं देवयानी कोपेन दग्धा। शमीष्ठां लज्जितां दृष्ट्वा, तमिव दग्ध्वा, कृष्णलोचना देवयानी सर्वाभरणानि त्यक्त्वा निष्क्रान्ता। सा श्यामां स्त्रियमुत्थायाश्रुपूर्णलोचना, दुःखिता शीघ्रं कावेरुपस्थानं जगाम। राजा चिन्तया पीडितः पृष्ठतः अन्वगच्छत्, तां सान्त्वयन्; सा न तिर्यगवलोकयामास, कोपारुणलोचना। राजानं किञ्चिदपि न उक्तवती, अश्रुपूर्णलोचना शीघ्रं काव्योषणसः समीपं प्राप्तवती। तत्र पितरं दृष्ट्वा, प्रणम्य तिष्ठन्ती, भर्गववंशजं स राजा ययातिः पूजयामास। "धर्मः अधर्मेण पराजितः; अधर्ममार्गः प्रवर्तते। मया महद् अन्यायं कृतं शमीष्ठया वृषपर्वण्या।