सम्यक् यज्ञकालसमये, हे राजन्, सा शर्विष्ठा पुत्रमजनयत्—तस्य नेत्रे पद्मसमानौ, स देवसमुत्पन्न इव बभूव। तस्मिन्नन्योन्यशुभनक्षत्रयोगे, प्रकाशे पवित्रे च चन्द्रमांसि, सम्राट् ययातिः शर्विष्ठया सह अत्यन्तं हर्षमवाप। शर्विष्ठा तस्य भार्या बभूव, मानुषेषु लक्ष्म्येव; देवयानी तु मम विषदंशिनी इव घोरसर्पी बभूव। यथा वर्षं धान्यानां, सोमो वा देवानां, तथा शर्विष्ठा वृषपर्वणः पुत्री मम बभूव; एवं चिन्तयन् स देवयान्याः उपेक्षा चकार। तदा शुश्रुवान् देवयानी, पुत्रोत्पत्तिं, शुद्धस्मिता सा शोकसमन्विता बभूव, शर्विष्ठां चिन्तयन्ती, हे भारत। ततः सा शर्विष्ठां समीपमुपेत्य इदं वचनमुवाच। "कश्चिद् ऋषिः धर्मात्मा वेदविद् मम समीपमागतः; तस्मात् वरं प्रार्थितवती धर्मानुसारतः। सुतकामाहं तमवरं चकार, हे सुश्रोणि; नाहं कामादधर्मं कुर्वे, हे शुद्धस्मिते; तस्मात् मम पुत्रः स ऋषेः—सत्यं वदामि।" शर्विष्ठा उवाच—"यदि एवं, हे भीरु, तर्हि स ब्राह्मणः विज्ञाय्यताम्; तस्य वंशं नाम च ज्ञातुमिच्छामि।" शर्विष्ठा प्रत्यवदत्—"तेजसा तपसा च सूर्यसमं तमद्राक्षं, हे शुद्धस्मिते; तं पृच्छितुं न मम शक्तिरासीद्।" देवयानी पुनरुवाच—"यदि एषा सत्यं, शर्विष्ठे, न मे रोषः; यदि त्वं श्रेष्ठात् ज्येष्ठाच्च ब्राह्मणात् पुत्रमवाप्यसि।" एवं परस्परं स्मितपूर्वकं संवाद्य, भार्गवी देवयानी तद्वचनं सत्यमिति मन्यन्ती स्वगृहं प्रविवेश। ततः राजा ययातिः देवयान्यां द्वौ पुत्रौ उत्पादयामास—यदुं च तुर्वसुम्, इन्द्रविष्णुसमौ। तस्मिन् काले, पृथिव्याः पतिः ययातिः, शुक्रतनयां देवयानीं मद्यं मधुसंयुक्तं ददौ। स रक्तकाञ्चनवर्णां देवयानीं मद्यं पातयामास; पुनः पुनः पिबन्ती सा देवयानी मूर्च्छिताभवत्। सा पुनः पुनः रुदन्ती, गायन्ती, नृत्यन्ती च, नानाविधं वाक्यमप्रगल्भं वदन्ती, नृपतिमिदं वचनमुवाच— "त्वं नृपवेषधरः दृश्यसे—कस्मादिहागतः? किमर्थं त्वमेकान्ते घनकानने प्राप्तः?" "हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, बलवान् भीमश्च राजा ययातिरिहास्ति; यदि श्रेयसीच्छसि, ब्राह्मण, ततोऽस्मात् पलायस्व।" एवं वदन्त्यां देवयान्यां, नहुषस्तां निन्दयामास, तामधार्मिकां पापकृतां च मन्यन्। ततो मूकान्, पङ्गून्, वृद्धान्, खञ्जांश्च तस्यां न्ययोजयत्—रक्षणायोपजीवनाय च। अनन्तरं नहुषः राजा, प्राज्ञः, शर्विष्ठां लब्ध्वा तया सह दीर्घकालं महत्सुखमविन्दत्। तस्मात् राजर्षेः शर्विष्ठा वृषपर्वणः कन्या त्रीन् पुत्रानजनयत्—द्रुह्युमनुं पुरुं च। ततः काले किञ्चित्, शुद्धस्मिता देवयानी ययातिना सह एकान्तवनं जगाम, हे राजन्। तत्र दिव्यरूपान् बालान् दृष्ट्वा, उत्साहेन क्रीडन्तः, विस्मिता सा इदं वचनमब्रवीत्— "एते केषां पुत्रा, हे नृप, देवपुत्रसमा रूपेण? तेजसा रूपेण च त्वां समाना इव दृश्यन्ते।" एवं नृपं पृष्ट्वा, बालानपि पप्रच्छ। तदा तेषां धात्री श्रुत्वा उवाच—"किं न कथयथ, बालाः, को वः पिता ब्राह्मणश्रेष्ठः?" बालाः ऊचुः—"अस्माकं पिता ऋषिः ब्राह्मणः द्विजातिः; शर्विष्ठा न मिथ्यावदति। देवयानी, क्षमस्व।" पुनः सा पप्रच्छ—"कः तव ब्राह्मणपितुः नाम वंशः च, वत्साः? सत्यं शीघ्रं वदत—कः सः, कुत्र वासं करोति?" "यथावत् कथयत, श्रोतुमिच्छामि।" इति देवयान्या सुश्रोण्याः उक्ताः बालाः— ते बालाः तं नृपश्रेष्ठं स्वाङ्गुलिभिः दर्शयामासुः, मातरं शर्विष्ठां च न्यग्रहीषुः। एवं उक्त्वा, सर्वे ते नृपं समुपेत्य तस्य सन्निधौ देवयान्याः न स्वागतं प्राप्नुवन्। तदा रुदन्तः बालाः शर्विष्ठां जग्मुः, सा सुश्रोणी स्त्री तु निःशब्दं नृपं समीपमुपेत्य तस्थौ। नृपात् न दूरं, सा पृष्ठं कृत्वा तस्थौ; बालानां वचनं श्रुत्वा राजा किंचित् लज्जितः अभवत्। राजा प्रत्युत्तरं दातुं न शशाक, तेषां युवतिस्नेहं दृष्ट्वा मौनं चकार। तदा तत्त्वं विज्ञाय, शर्विष्ठा तं स्त्री देवयानीं उवाच—"त्वं उक्तवती यत् कश्चिद् ऋषिः मम समीपमागच्छति।" "हे सुश्रोणि, एवं त्वं नृपं रक्षसि; अहं पूर्वं उक्तवती, त्वं तु विपरीतमाचर्यसि।" "मम वशे स्थिता, त्वं मम अप्रियमकुर्वन् किमर्थं? असुराचारं त्वं अवाप्तवती, मामपि न बिभेषि।" "यदुक्तं—'ऋषिरागच्छति'—तदस्त्येव, हे सुश्रोणि। धर्मन्यायेन आचरन्ती, अहं त्वां न बिभेमि।" "यदा त्वं पतिं वृतवती, तदा अहमपि वृतवती; धर्मतः सख्याः पतिः स्वपतीति, हे सुमध्यमे।" एवं तत्रैव तयोः संवादः समभवत्—शर्विष्ठा च त्रयः पुत्रानजनयत्, देवयानी च द्वौ पुत्रौ। एवं तयोः जीवनं धर्मन्याययुक्तं, परस्परं संवादपूर्वकं, यथाशास्त्रं प्रवर्तते स्म।