एवमेतिहासेषु सर्वेषु भारतं तादृशमेव गण्यते। यः कश्चिद् श्राद्धकाले ब्राह्मणेभ्यः तस्य चतुर्थांशमपि पठति, तस्य पितृभ्यः अक्षय्यं भोजनपानं सम्प्रदायते। वेदं इतिहासपुराणाभ्यां सम्यक् पूरयेत्। वेदः अल्पविद्यं जनं भीतः पश्यति—'अयं मां तरिष्यति' इति मन्यते; यः तु बुद्धिमान् एतत् कार्ष्णवेदं पठति, स तस्यार्थं प्राप्नोति। यः शुद्धः पर्वणि पर्वणि एतत् पठति, स निःसंशयं गर्भहत्या-दोषादीन् पापान् त्यजति। मम मतं, येन भारतं सम्यगधीतं तेन सर्वमधीतमेव; यः श्रद्धया सम्यक् नित्यं शृणोति, स दीर्घायुष्मान् कीर्तिमान् स्वर्गमार्गं च प्राप्नोति। एकस्मिन्पार्श्वे चत्वारो वेदाः, अपरस्मिन् भारतं; सर्वे देवाः कदाचित् समागत्य तुलायाम् तौ तौ तुले। तदा रहस्ययुक्तं भारतं चत्वारो वेदान् अतितराम्। तस्मात् कालात् अस्मिन्लोके महाभारतमिति प्रसिद्धम्, यतो महत्त्वेन च गुरुत्वेन च अतिशयति। अत एव महत्त्वात् गुरुत्वाच्च महाभारतमिति; यस्य व्युत्पत्तिं वेत्ति, स सर्वपापैः विमुक्तः भवति। तपो न लिप्यते, अध्यानं न लिप्यते, वेदस्य स्वधर्मो न लिप्यते; परधनापहृतिरेव लिप्यते—दोषयुक्तानि एव कर्माणि लिप्यन्ते। ततः शौनकादयः ब्राह्मणाः सूतपुत्रं उवाचुः—'भगवन्, त्वया समन्तपञ्चकं कीर्तितम्; तत्र यथावत्सर्वमाख्यातुमिच्छामः।' सुतः उवाच—'ब्राह्मणाः, मम वक्तव्यम् शुभानि आख्यानानि शृणुत; यूयं पुरुषश्रेष्ठाः समन्तपञ्चकस्य आख्यानं श्रोतुमर्हथ।' त्रेताद्वापरयोरन्तरे, रामः क्षत्रियान्तकः, कोपवशात् पुनः पुनः राजर्षीन् क्षत्रियकुलं नाशयामास। स रामः तेजसा दीप्तः सर्वक्षत्रियान् स्वशक्त्या निहत्य समन्तपञ्चके पञ्च रुधिरकर्दमान् चकार। तेषु रुधिरपूर्णेषु कर्दमेषु स कोपाविष्टः पितॄन् रुधिरेण तर्पयामास, यथा श्रुतम्। तदनन्तरं पितरः ऋचीकादयः रामं समुपेत्य ऊचुः—'राम, राम, भाग्यवन्, वयं त्वया तुष्टाः, हे भृगुकुलोत्कर्ष!' तेन पितृभक्त्या स्वपराक्रमेण च प्रसन्नाः सन्तः वरं वृणीष्वेति तमूचुः—'यदिच्छसि तत्ते कल्याणं भवतु।' तदा रामः उवाच—'यदि मे पितरः प्रसन्नाः, यदि अहं तेषां कृपार्थः, यदि च कोपेन क्षत्रियान् नाशितवानस्मि, तर्हि पापात् विमुक्तिर्मे वरः। एते च कर्दमा तीर्थानि भूत्वा पृथिव्यां ख्यातिं प्राप्नुयुः।' पितरः ऊचुः—'एवं भविष्यति' इति; तं क्षमयित्वा निषेधयामासुः, तेन च स विरराम। तद्भूमौ रुधिरपूर्णानां कर्दमानां समीपे समन्तपञ्चकमिति तीर्थं प्रसिद्धम्। यया विशेषेण यत्स्थानं ज्ञायते, तेनैव नाम्ना तद् स्थलं विज्ञेयमिति मनीषिणः वदन्ति। कालान्तरे कलेर्द्वापरयोः संधौ समन्तपञ्चके कुरुपाण्डवानां सेनयोः युद्धमभवत्। तस्मिन् धर्मिष्ठे देशे, पृथिव्याः दोषरहिते, अष्टादश अक्षौहिण्यः संगता युद्धकाङ्क्षिण्यः। तत्रैव समागत्य ते द्विजातयः तत्रैव नाशमुपागमन्। एवं तस्य भूमेः नाम त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धम्। एष तीर्थविशेषः सुखदः पुण्यश्च भवद्भ्यः कथितः। पुनः ब्राह्मणाः सूतपुत्रं पप्रच्छुः—'त्वया अक्षौहिणीः कीर्तिताः; तासां परिमाणं, पुरुषाणां, अश्वानां, रथानां, गजानां च विस्तारतः श्रोतुमिच्छामः।' सुतः उवाच—'एकः रथः, एकः गजः, पञ्च पदातयः, त्रयः अश्वाः—एषा पत्तिः इति विज्ञायते। त्रिः पत्तिः सेनामुखं, त्रयः सेनामुखाः गुल्मः, त्रयः गुल्माः गणः, त्रयः गणाः वाहिनी, त्रयः वाहिन्यः प्रितणा, त्रयः प्रितणाः चमूः, त्रयः चमूः अनीकिनी, अनीकिन्याः दशगुणं अक्षौहिणी इति विद्वांसः वदन्ति। एकस्य अक्षौहिण्याः रथसंख्या एकविंशतिसहस्राणि, अष्टशतानि, सप्ततिश्च; गजानां संख्या अपि तावती। पुरुषाणां संख्या लक्षं नवसहस्राणि, पञ्चाशत् त्रिशतं च; अश्वानां संख्या पञ्चषष्टिसहस्राणि, शतशः षडुत्तरशतं च। एषा अक्षौहिणी संख्यया ब्राह्मणश्रेष्ठाः, यथावद् मया वर्णिता। एवं परिमाणेन कुरुपाण्डवानां पक्षे अष्टादश अक्षौहिण्यः संयोजिताः। तत्रैव संगम्य ताः सर्वाः कालवशात् कौरवान् कारणीकृत्य विनष्टाः। तत्र भीष्मः दिव्यास्त्रविदां श्रेष्ठः दशदिनानि युद्धं कृत्वा स्थितवान्; ततः द्रोणः पञ्चदिनानि कुरुसैन्यस्य रक्षां चकार।