शर्मिष्ठा, युवावस्थां प्राप्ता, स्वस्य ऋतुकालं आगतम् अपश्यत्। सा चिन्तयन्ती, “मम ऋतु आगतः, किन्तु पतिं न चयनम्। किमिदं मम प्राप्तम्? किम् करिष्यामि? किम् कृत्वा सुखं प्राप्नुयाम्?” इति मनसि विचारयन्ती तिष्ठति। देवयानी पुत्रं प्राप्तवती, अहं तु व्यर्थं युवां प्राप्तवती। यथा सा स्वं पतिं चकार, तथा अहं अपि पतिं चुनोतुम् इच्छामि। मम दृढं निश्चयः—राजा मे पुत्रफलं दातुं अर्हति; धर्मात्मा सः किञ्चित् गूढं मम समीपं आगच्छेत् इति आशा। शर्मिष्ठा, केशैः बद्धा, राज्ञः समक्षं पतिं याचति, यः स्वसमः स्यात्। देवयानीपुत्रं पुनः पुनः दृष्ट्वा, तस्य क्रीडायां अन्तःपुरे, मम मनसि कामः जायते, कदाचित् तं सन्दृश्य। तस्यां समये, राजा अशोकवने निर्गतः, तत्र शर्मिष्ठां स्थितां अपश्यत्। एकान्ते तं एकं दृष्ट्वा, शर्मिष्ठा सुहासिनी समीपं गतवती, अञ्जलिं कृत्वा राजानं समर्प्य, इदं वचनं अब्रवीत्— “सोमस्य, इन्द्रस्य, विष्णोः, यमस्य, वरुणस्य वा, तव गृहस्य, हे नहुष, कः स्त्रियं द्रष्टुं योग्यः?” इति पृष्ट्वा, “रूपेण, वंशेन, आचार्य च, त्वं मां सदा ज्ञातवान्; अतः त्वां ऋतुं दातुं याचामि, नराधिप।” इति वदति। राजा तां धर्मयुक्तां, दोषरहितां दैत्यकन्यां, रूपेण अपि दोषलेशं न पश्यति। तां दृष्ट्वा, सः तां सदा स्मरति; उशनाः कविः देवयानीं प्रति उक्तवान्—“एषा वृषपर्वणः कन्या तव शयने न आनीयाः।” तस्मात्, देवयानिं प्रीत्या, शर्मिष्ठां अपि पालय। हास्ये मिथ्या वचनं न हिनस्ति, विवाहे, स्त्रीषु, जीवितसंकटे, सर्वधनहरणे—एतेषु पञ्च मिथ्या दोषरहिताः। किन्तु साक्ष्ये पृष्टः, अन्यथा वदन् पतितः इति कथ्यते; एकस्मिन् अर्थे मनः स्थितं चेत्, मिथ्या न हिनस्ति। स्त्रीषु, हास्ये, विवाहे, जीवितरक्षणे मिथ्या मिथ्या न भवति; तत् एव उत्तमं स्थानं प्राप्नोति। राजा जीवस्य प्रमाणं; सः मिथ्या वदन् विनश्यति। दुःखेषु अपि अहं मिथ्या कर्तुं न शक्नोमि। यदा उभौ मिलितौ—पति च सख्याः पतिः—तदा समविवाहः इति कथ्यते; “त्वं मम पतिः, हे सखे।” अहं देवयानीसहिता काव्येन समर्पिता; “सा मान्या, पालयितव्या” इति; त्वं मिथ्या न कुर्याः। त्वं सुवर्णं, रत्नानि, मुक्ताः, वस्त्राणि, भूषणानि, गोः, भूमिं, यद् इच्छ्यते तत् ददासि। बाह्यं दानं शरीरं न सम्बद्धम्; पुत्रं दातुं कठिनम्, आत्मानं दातुं अपि कठिनम्। आत्मनः दाने सर्वं दत्तम्; यथेष्टं यच्छ इच्छन्ति, तत् ददामि। एवं उक्त्वा, राजन्, नगरे त्रिवारं घोषितवान्; यद् उक्तं, न मिथ्या, न व्यर्थं; सत्यम् कुरु, यथा वैश्रवणः। दानव्रतं मम; याचन्ति चेत्, वद, किं ते करवानि? धनं वा अन्यत् वा, राज्यं वा, हे सुहासिनी—किञ्चिद् न व्रणीमि, पुत्रं इच्छन्ति; पुत्रात् परमं न अस्ति। त्वत्तः पुत्रं प्राप्य, लोके उत्तमं धर्मं आचरिष्यामि। त्रयः निर्धनाः—पत्नी, दासः, पुत्रः; यद् लभन्ते, तस्य स्वामिनः। स्त्रियः स्वयम्भुवाः पुत्रार्थं, पतिसंरक्षणार्थं सृष्टाः; कन्या पतिहीनः, स्त्री पुत्रहीनः—तयोः जन्म व्यर्थं, न भाग्यं। अहं देवयानीसखा, तव अधीनः, हे भृगुवंशज; उभे सा च अहं च तव पाल्ये; मां पालय। एवं उक्ते, राजा सत्यम् अवगच्छन्, शर्मिष्ठां सम्मान्य, धर्मं स्थापयामास। सः शर्मिष्ठया मिलित्वा, तस्याः कामं पूरयित्वा, परस्परं सम्मान्य, यथागतं निर्जग्मतुः। तस्मिन् संयोगे, सुब्रह्मा, सुहासिनी शर्मिष्ठा, तस्मात् श्रेष्ठात् राज्ञः प्रथमं गर्भं धारयामास। यथाकालं, यज्ञाय, सा पुत्रं ससूत—पद्माक्षं, देवसमं। शुभे तारे, उज्ज्वलायां, पवित्रायां च चन्द्रनक्षत्रे, सम्राट् शर्मिष्ठया सह हृष्टः अभवत्। शर्मिष्ठा तस्य पत्नी अभवत्, यथा लक्ष्मीः जनमध्ये; किन्तु देवयानी मम विषधरः इव। यथा वर्षं धान्याय, अमृतं देवाय, तथा शर्मिष्ठा वृषपर्वणः कन्या मम; एवं चिन्तयन्, देवयानीं त्यक्तवान्। पुत्रं जातं श्रुत्वा, देवयानी, शुद्धहासिनी, दुःखेन आक्रान्ता, शर्मिष्ठां चिन्तयामास। शर्मिष्ठां समीपं गत्वा, देवयानी इदं वचनं अब्रवीत्—“एकः ऋषिः, धर्मात्मा, वेदविद्, मम समीपं आगच्छत्; तं वरं याचितवती धर्मानुसारम्। पुत्रकाम्या, तं चुनोत्, हे सुहासिनि; अहं कामात् न चलामि, हे शुद्धहासिनि; अतः मम पुत्रः ऋषेः—सत्यं वदामि।” “यदि एवं, हे भीरु, तदा स ब्राह्मणः ज्ञातव्यः; तस्य वंशं, नाम, कुलं ज्ञातुम् इच्छामि।” तं तपसा, तेजसा, सूर्यवत् दीप्तं दृष्ट्वा, अहं शुद्धहासिनि, तं पृच्छितुं शक्तिं न प्राप्तवती। एवं महाभारते आदिपर्वणि शर्मिष्ठायाः पतिचयनं, पुत्रलाभः, राज्ञः धर्मवृत्तं, देवयानीशर्मिष्ठयोः संवादः च विस्तारतः वर्णितम्।