वृषपर्वणः कन्या शर्मिष्ठा, सह सहस्रेण विशिष्टदासीभिः, वस्त्राणि, भोजनं, पेयं च प्राप्तवती, यथायोग्यं सम्मानिता च अभवत्। ततः देवयानीसहितः, नहुषपुत्रः, परमसुखेन पूर्णः, बहूनि वर्षाणि दीर्घकालं सुखेन रममाणः अवसत्। अशोकवनस्य मध्ये, देवयानी शर्मिष्ठया सह, रम्ये मनोहरस्थले क्रीडित्वा, तत्र संगम्य अभवत्। तत्र, तां राज्ञे दर्शयित्वा, सः गृहं तया सह अगच्छत्; एवं स्नेहेन, दीर्घकालं हर्षं अनुभूतवती। सः दिव्ये वने, बहूनि वर्षाणि हर्षेण सुखेन च अवसत्। यदा तस्याः ऋतुकालः आगतः, उत्तमा देवयानी प्रथमं गर्भं धृत्वा पुत्रं अजनि। सहस्रवर्षे अतीते, वृषपर्वणः कन्या शर्मिष्ठा यौवनं प्राप्तवती, स्वस्य ऋतुकालं चिन्तयितुम् आरब्धवती। शुद्धा स्नाता, सर्वाभरणैः भूषिता, शर्मिष्ठा अशोकवृक्षस्य शाखां गृहीत्वा, यत्र सुमनोहराणि पुष्पगुच्छानि आसन्, तत्र स्थितवती। दर्पणे मुखं निरीक्ष्य, पतिसंयोगस्य आकांक्षया, शोकविमूढा, सा इदं वचनं उवाच। ‘‘अशोक, शोकनाशक, यस्य हृदयम् दुःखेन पीडितम्, तस्य मम स्नेहदर्शनं यद्यद आज्ञापयसि, तव नाम आज सत्यं अस्तु।’’ एवं शर्मिष्ठा उक्त्वा पुनः उवाच— ‘‘मम ऋतुः आगतः, किन्तु पतिः नास्ति। किम् मम प्राप्तम्? किं कर्तव्यम्? वा किम् कृत्वा सुखं प्राप्नुयाम्?’’ ‘‘देवयानी पुत्रं अजनि, अहं तु व्यर्थं यौवनं प्राप्तवती। सा स्वं पतिं चकार, तस्मादहं अपि तं चुनोमि।’’ ‘‘मम दृढनिश्चयः अस्ति यत् राजा पुत्रफलम् दद्यात्; स धर्मात्मा कदाचित् गूढेन मम समीपम् आगमिष्यति।’’ ‘‘केशबन्धनया, अहं राज्ञे समं पतिं याचामि। देवयान्या पुत्रं पुनः पुनः दृष्ट्वा, यदा सः अन्तःपुरे क्रीडति, तदा मम कामः उद्भवति, कदाचित् तस्य दर्शनं लभे।’’ तस्मिन् काले राजा बहिः निर्गतः, अशोकवनस्य समीपे शर्मिष्ठां तत्र स्थितां दृष्टवान्। एकान्ते तं समागतम् दृष्ट्वा, शर्मिष्ठा सुन्दरस्मितया, समीपं गत्वा, अञ्जलिं कृत्वा, राज्ञे इदं वचनं अब्रवीत्— ‘‘सोमस्य, इन्द्रस्य, विष्णोः, यमस्य, वरुणस्य, वा तव गृहे, नहुष, कः स्त्रीं द्रष्टुं योग्यः?’’ ‘‘रूपेण, वंशेन, गुणेन च, हे राजन्, त्वं मां सदा जानासि; तस्मात् त्वां याचामि, मम ऋतुकालं दत्तुम्, नराधिप।’’ ‘‘त्वं धर्मसम्पन्नः, दोषरहितः दैत्यकन्यायाः; तव रूपे दोषः सूच्यग्रेऽपि न दृश्यते।’’ ‘‘यदा त्वां दृष्टवान्, तदा त्वं स्मरामि सदा, उत्तम; उशना कविः देवयानीं उक्तवान्, यदा अहं अवगच्छम्—‘वृषपर्वणः कन्या तव शय्यायां न आनीयतव्या।’’ ‘‘देवयानीं प्रसाद्य, शर्मिष्ठां अपि पालय।’’ ‘‘हास्ये मिथ्यावाक्यं न दोषाय, राजन्, न विवाहकाले, न स्त्रीषु; जीवितापायः, सर्वधनहरणं—एतेषु पञ्च मिथ्यावाक्यानि पापरहितानि कथ्यन्ते।’’ ‘‘यदि साक्ष्ये पृष्टः अन्यथा वदति, राजन्, तादृशः मिथ्यावादी पतितः; किन्तु एकं कार्यं साधयितुं मनसि स्थिते, मिथ्यावाक्यम् न दोषाय।’’ ‘‘स्त्रीषु, हास्ये, वा विवाहे, मिथ्यावाक्यं मिथ्या न भवति; जीवितरक्षणे तदेव श्रेष्ठं गण्यते।’’ ‘‘राजा प्रजासु प्रमाणम्; स मिथ्या वदति चेत्, स विनश्यति। महतीं विपत्तिं अपि आगतम्, अहं मिथ्या कर्तुं न शक्नोमि।’’ ‘‘यदा उभौ संनिहितौ, राजन्, पतिः मित्रस्य पतिः च, तदा समविवाहः इति कथ्यते; ‘त्वं मम पतिः मित्रेति वरणीयः।’’ ‘‘अहं देवयान्या सह कविना दत्ता; ‘सा पूज्या पालनी च’—त्वं मिथ्या न आचरितव्या।’’ ‘‘त्वं सुवर्णं, रत्नानि, मुक्ताः, वस्त्राणि, भूषणानि, गाम्, भूमिं च, यत् याच्यते तत् ददाति।’’ ‘‘बाह्यदत्तानि दानानि शरीरसंयुक्तानि न स्युः, राजन्; पुत्रं दातुं कठिनम्, आत्मानं दातुं अपि कठिनम्।’’ ‘‘स्वात्मनं दत्त्वा सर्वं दत्तम्, उत्तम; यः यथाकामं याचते, तस्मै तद् ददामि।’’ ‘‘एवं उक्त्वा, राजन्, नगरे त्रिः उद्घोषितवान्; यत् त्वं उक्तवान्, राजन्, न मिथ्या न व्यर्थम्। तद् सत्यम् कुरु, राजन्, यथा वैश्रवणः।’’ ‘‘मम व्रतम् याचकाय दातुम्; त्वं याचसि—किम् ते करवाणि?’’ ‘‘धनं वा, अन्यत् किमपि, वा राज्यं अपि, सुन्दरस्मिते—’’ ‘‘मम अन्यत् न वरणीयम्, पुत्रकामना; पुत्रात् श्रेष्ठम् किमपि नास्ति। त्वत्तः पुत्रं प्राप्य, अहं लोके परमधर्मं आचरिष्यामि।’’ ‘‘त्रयो धनरहिताः, राजन्: पत्नी, दासः, पुत्रः; यत् प्राप्तं तेषां, तस्य स्वामिनः एव।’’ ‘‘स्त्रियः स्वयम्भुवाः पुत्रार्थं पतिसंरक्षणार्थं च निर्मिताः; कन्या पतिरहिताः, वा स्त्री पुत्ररहिताः—तासां जन्म व्यर्थं लोके, तासां न विधिः अस्ति।’’ ‘‘अहं देवयान्याः सख्यः, तव अधीनाः, भृगुवंशज; सा च अहं च, राजन्, त्वया पालनीयौ—मां पालय।’’ एवं उक्तः, राजा तद् सत्यम् अवगच्छत्, शर्मिष्ठां सम्मान्य, धर्मं स्थापयामास। तया सह संगम्य, तस्याः कामम् पूरयित्वा, परस्परं सम्मान्य, उभौ यथा आगतौ तथा गतौ। तस्मिन संगमे, सुन्दरभ्रू, सुन्दरस्मिता शर्मिष्ठा प्रथमं तस्मात् श्रेष्ठराजात् गर्भं धृत्वा।