सर्वं शृणु, धर्मप्रियः। एकदा ययातिः, नहुषस्य पुत्रः, देवयानीं स्वयमेव वरणाय इच्छन्, शुक्राचार्यस्य समीपे स्थितः। तत्र देवयानी ययातिं सम्बोध्य प्रश्नं पप्रच्छ— "कथं ब्राह्मणः सर्पात् सर्वतोमुखात् वह्नेः च अधिकं दुर्जयः, यथा त्वया उक्तम्?" ययातिः प्रत्युवाच— "एकः सर्पः एकं जनं हन्ति, शस्त्रं अपि एकं एव हन्ति। परन्तु क्रुद्धः ब्राह्मणः सम्पूर्णं राष्ट्रम् पुरातनं नगरं च विनाशयितुं शक्नोति। अतः ब्राह्मणः सर्पाद् अधिकं दुर्जयः। तस्मात्, मम पिता त्वां न दत्तवान्, अहं त्वां न विवाहयामि।" देवयानी पुनः उक्तवती— "यं मम पिता दत्तवान्, तं गृहाण, नृपते। अहं त्वां वरणं कृतवती। यः दत्तं गृह्णाति, तस्य किमपि भयम् नास्ति। किंचित् प्रतीक्षस्व, नृपते। अहं पितरं सूचयिष्यामि। शीघ्रं गच्छ, धायि, तं आनय। इव यज्ञकृत्ये। नहुषस्य पुत्रं सूचय, यदहं तं स्वयम्वरे वरणं कृतवती।" ततः देवयानी वचनानुसारं तस्य पिता च, धायिः शीघ्रं गत्वा सर्वं यथावत् निवेदयामास। शुक्राचार्यः, भर्गवः ऋषिः, ततः ययातिं स्वसमीपं आनयत्। शुक्रस्य आगमनं दृष्ट्वा, ययातिः पृथिव्याः अधिपतिः, काव्यं ब्राह्मणं नमस्कृत्य अञ्जलिं कृत्वा विनीतः तस्थौ। देवयानी पितरं अभ्यधावत्— "पितः, नहुषस्य पुत्रः मम हस्तं गृह्णात्, यत्र अन्यः कश्चन पूर्वं न कृतवान्। तेन अहं तस्यास्मि, सुरक्षितास्मि। त्वां नमामि— मां तस्मै दत्तुम् अर्हसि। अन्यं पतिं न वरणं कर्तुम् इच्छामि।" देवयानी पुनः उक्तवती— "एकं धर्मं प्रियं, अन्यं सम्यक्। परन्तु नहुषस्य पुत्रः पतिर् वरणं कृतः। काचस्य शापात् अन्यं किमपि न भवेत्।" शुक्राचार्यः ययातिं उवाच— "वीर, मम प्रियया कन्यया त्वं पतिर् वरणं कृतः। यदि अहं स्वयं हस्तं गृह्णीयाम्, ब्राह्मणस्य महद् दोषः जातः जातिव्यत्यासात्। तस्मात्, नहुषस्य पुत्र, त्वं तां पत्नीं गृहाण, मया दत्ता।" ययातिः प्रार्थयामास— "महान् भर्गव, जातिव्यत्यासदोषः मां न स्पृशेत्। ब्राह्मण, तस्मात् त्वं तां गृहाण।" शुक्रः प्रत्युवाच— "दोषात् त्वां विमोचयामि— यं वरं इच्छसि, शृणु। विवाहे दुःखं न कुर्याः; अहं तव पापं हरामि।" शुक्रः पुनः उक्तवान्— "सौम्या देवयानीं धर्मेण पत्नीं गृहाण। तया सह अद्वितीयं सुखं प्राप्नुहि।" "एषा कन्या शर्मिष्ठा, वृशपर्वणः पुत्री, अपि तव। सदा तां पूज्यस्व, नृपते, परन्तु तां शय्यायां न आह्वय।" "गुप्ते तां आह्वय, परन्तु न तया सह संवादं कुर्याः, न स्पृशेयाः। पत्नीं गृहाण— शुभं ते अस्तु— इच्छितं लाभ्यते।" एवं उक्त्वा ययातिः शुक्रं प्रदक्षिणं कृत्वा विधिवत् शुभं विवाहं अकारयत्। शुक्रात्, देवयानीयाः च महद् धनं, द्विसहस्रं कन्याः, शर्मिष्ठा च प्राप्तवान्। शुक्रेण, दैत्यैः च पूजितः, नृपश्रेष्ठः, महात्मना अनुमतः, हृष्टः स्वपुरं प्रतिगच्छत्। ययातिः स्वपुरं प्राप्तवान्, यदिन्द्रनगरम् इव आसीत्, अन्तःपुरं प्रविश्य देवयानीं तत्र स्थापयामास। देवयानीयाः अनुमत्याः, वृशपर्वणः कन्यायाः समीपे अशोकवनं सम्यक् गृहम् निर्मितवान्, तत्र तां स्थापयामास। शर्मिष्ठा, वृशपर्वणः कन्या, सह सहस्रं श्रेष्ठाभिः दास्यः, वस्त्राणि, अन्नं, पानं च प्राप्तवती, यथायोग्यं पूजिता। ययातिः देवयानीयाः सह, परमसुखेन, बहून् वर्षान् सुखम् अन्वभवत्। अशोकवने मध्ये, देवयानी शर्मिष्ठया सह क्रीडित्वा रम्ये स्थले सदा संनिपत्य। तत्र, शर्मिष्ठां राज्ञे दर्शयित्वा, तया सह गृहं गत्वा, स्नेहेन, चिरं कालं हृष्टा अभवत्। राजा अशोकवने दिव्ये बहून् वर्षान् हृष्टः सुखेन अवसत्। यदा तस्या ऋतुः समुपागतः, देवयानी उत्तमा प्रथमं गर्भं धारयित्वा पुत्रं जन्म दत्तवती। सहस्रवर्षे व्यतीते, शर्मिष्ठा वृशपर्वणः कन्या यौवनं प्राप्तवती, ऋतुम् चिन्तयामास। शुद्धा स्नाता, सर्वाभरणैः भूषिता, शर्मिष्ठा अशोकवृक्षस्य शाखां गृहीत्वा, पुष्पसमूहैः आच्छादिता। दर्पणे मुखं निरीक्ष्य, पतिसंयोगं कामयन्ती, शोकविमूढा, इदं वाक्यम् उवाच— "अशोक, शोकनाशक, यदि मे हृदयम् शोकग्रस्तम्, अद्य तव नामं सत्यम् कुरु, प्रियं मे दर्शय।" पुनः वदति— "ऋतुः मे आगतः, पतिः नास्ति। किम् मे प्राप्तम्? किम् करिष्यामि? वा किम् कृत्वा सुखम् प्राप्नुयाम्?" "देवयानी पुत्रं जातवती; अहं व्यर्थं यौवनं प्राप्तवती। यथा सा पतिं वरणं कृतवती, तथा अहं अपि वरणं कर्तुम् इच्छामि।" "मे दृढनिश्चयः— राजा मे पुत्रफलम् दद्यात्। स धर्मात्मा गुप्ते मम समीपं आगच्छेत्।" "केशबन्धनं कृत्वा, अहं राजानं यथोचितं पतिं याचामि। देवयानीयाः पुत्रं पुनः पुनः दृष्ट्वा, तस्य क्रीडायां अन्तःपुरे, मम मनसि कामः जायते, कदाचित् तं पश्यामि।" तस्मिन्नेव काले, राजा बहिः निर्गतः, अशोकवनस्य समीपे शर्मिष्ठां स्थितां अपश्यत्। तं एकं गोपितस्थले दृष्ट्वा, शर्मिष्ठा, स्मितवदना, अञ्जलिं कृत्वा, समीपं गत्वा, राजानं उवाच— "सोमस्य, इन्द्रस्य, विष्णोः, यमस्य, वरुणस्य वा, नहुषस्य गृहस्य वा, नृपते, स्त्रीं कः दर्शयितुं योग्यः?" "रूपेण, वंशेन, आचार्येन, त्वं मां सदा जानासि; तस्मात्, त्वां याचामि, ऋतुम् मे ददातु, नृपश्रेष्ठ।" राजा प्रत्युवाच— "त्वं धर्मयुक्ता, निर्दोषा दैत्यकन्या; तव रूपे दोषः सूच्याग्रे अपि न दृश्यते।" "यदा तव दर्शनं कृतवान्, तदा त्वां सदा स्मरामि, उत्तमा। उशना काव्यः देवयानीयै उक्तवान्, यदा अहं बुबोध— 'वृशपर्वणः कन्या शय्यायां न आह्वयितव्या।