सा कन्या, या मम सखी च दासी च, यत्र यत्र अहं गच्छामि, तत्र तत्र मामनुगच्छति। एषा शर्मिष्ठा नाम, दैत्यराजस्य वृशपर्वणः कन्या। तस्याः सौन्दर्यं दृष्ट्वा, अन्यः कश्चन पृष्टवान्—“कथं एषा कन्या, असुरपतिदुहितुः, तव दासी जाताऽस्ति, सुकेशिनि? महदुत्सुकत्वं मम जातम्। न सा देवी, न गन्धर्वी, न यक्षी, नापि किंनरी; अहं न कदापि भूमौ एवंरूपां स्त्रीं दृष्टवान्। कमलदलायतलोचना, श्रीवत्समिव दीप्तिमती, सर्वमङ्गललक्षणैः भूषिता, एषा असुरपतिदुहिता सर्वाभरणैः भूषिता दृश्यते। नूनं विधिना वा, तपोबलात् वा, त्वं सुकेशिनि, एतावत् अधः कृताऽसि; अन्यथा, निर्दोषाङ्गी सा, कुतः दासी इह? तव सर्वासां सौन्दर्ये, न कश्चन तस्याः तुल्यः; नूनं किञ्चित् पूर्वकृतं पापं फलति, येन सा दासी जाताऽस्ति—किमेतद् आश्चर्यम्!” ततः कन्या उवाच—“सर्वे जनाः, नरश्रेष्ठ, विधिना नियतं मार्गं अनुवर्तन्ते; यथाशास्त्रं चिन्तय, न विचित्रकथाः कुरु।” तदा स राजा दृष्ट्वा, “त्वं राजवेषधारी, ब्राह्मणवद् भाषसे; कः त्वं, कुतः आगतः, कस्य वा पुत्रः?” इति पृष्टवान्। स तु प्रत्युवाच—“ब्रह्मचर्येण श्रवणपथे वेदमखिलं अधीतवान्; अहं राजा, राजपुत्रश्च, ययाति नाम प्रसिद्धः।” पुनः कन्या पप्रच्छ—“कस्मादर्थं, राजन्, इह आगतः? किम् आपः ग्रहीतुं, वा मृगयार्थं?” स उवाच—“मृगयासक्तः, सौम्ये, जलार्थमिह आगतः; त्वया बहुधा पृष्टः, अद्य मां मुञ्च।” तदा कन्या उवाच—“द्विसहस्रयुवतीभिः सह, शर्मिष्ठया च सखीया, अहं तव अधीनां जातास्मि; सौम्य, तव कल्याणं भूयात्, सखा पतिश्च भव।” राजा मनसा असुरराजदुहितरं दृष्ट्वा, “शर्मिष्ठा मे पत्नी भवेत्” इति चिन्तयन्, तामुवाच। देवयानी तदा उवाच—“उशना:सुते, त्वं माम् अवगच्छ; अहं तव योग्याऽस्मि न, सुश्रोणि; राजानः देवयान्याः, पितुः दुहितुः, विवाहं न कुर्वन्ति।” तदा स राजा शास्त्रानुसारं विवेचयन् उवाच—“अन्यस्य भार्या, स्वस्वसा, समानगोत्रा, पतिता, स्नुषा, हीना, याच्ञा, रोगिणी—इति ज्ञात्वा, पण्डितैः अगीता: स्त्रियः स्पृश्याः न स्युः।” देवयानी पुनः उवाच—“ब्राह्मण्यं राजत्वेन संयुक्तं, राजत्वं च ब्राह्मण्येन; स्वस्थानस्थितयोः तयोः, न विशेषः विद्यते। नहुषसुत, मुनिः वा मुनिसुतः वा, त्वं मां गृहाण।” राजा उवाच—“चतुर्वर्णाः, शुभाङ्गि, एकदेहजाः; धर्मः विशिष्टः, शौचं च पृथक्, ब्राह्मणः तेषां श्रेष्ठः।” देवयानी पुनरपि—“एषः पाणिग्रहः, नहुषवंशज, पूर्वं न कृतः; त्वं प्रथमं मम पाणिं गृहीत्वा, मया त्वं वरितः।” तदा सा उवाच—“मुनिसुतेन वा, त्वया वा, मम पाणिग्रहणं कृतं; अन्यः कः स्पृशेत् मम पाणिं?” पुनः—“ब्राह्मणः क्रुद्धः, विषसर्पादपि, सर्वतोमुखादग्नेरपि, दुर्बलतरः इति पण्डितैः मन्यते।” राजा पृच्छति—“कथं ब्राह्मणः विषसर्पादपि, सर्वतोमुखादग्नेरपि, दुर्बलतरः, यथा त्वया उक्तम्?” सा प्रत्युवाच—“एकः सर्पः एकं हन्ति, शस्त्रं अपि एकं हन्ति; क्रुद्धः ब्राह्मणः तु राष्ट्राणि, पुराणि च, विनाशयति।” ततः राजा मनसि चिन्तयन्—“अतः ब्राह्मणः दुर्बलतरः; तस्मात्, सौम्ये, मम पिता त्वां न अददात्, अहं च त्वां न गृह्णामि।” सा उवाच—“पिता यां ददाति, तां गृहाण, राजन्; मया त्वं वृत्तः; यः ददाति, यः च गृह्णाति, तस्य किञ्चित् भयम् नास्ति।” देवयानी पुनरुवाच—“क्षणं प्रतीक्षस्व, राजन्; अहं पितरं सूचयिष्यामि। शीघ्रं धात्र्याः आज्ञापय—‘सः इह आगच्छतु, यथा यज्ञे’; नहुषसुतं अपि सूचय—‘स्वयंवरे अहं तम् अवृणोत्’ इति।” ततः सा धात्री देवयान्या: पितुः आज्ञया, सर्वं यथावत् न्यवेदयत्। शुक्राचार्यः तदाकर्ण्य, राजानं समीपं आनयत्। तदा शुक्रस्य आगमनं दृष्ट्वा, ययातिः, पृथिवीपतिः, काव्यं ब्राह्मणं सस्मितं प्रणम्य, सन्नतम् अभवत्। देवयानी पितरं प्रति उवाच—“पितः, नहुषसुतः राजा मम पाणिं गृहीतवान्, यत्र अन्यः कश्चन न कृतवान्; तेन मम रक्षणं कृतम्। त्वां नमामि—माम् अस्मै ददातु; अन्यं वरं न वृणे।” शुक्रः उवाच—“एकः धर्मः प्रियः, अन्यः सम्यक्; नहुषसुतः पतिर् वृत्तः; काचस्य शापात्, अन्यथा न भवेत्।” तदा शुक्रः—“वीर, मम प्रिया दुहिता त्वया पतित्वाय वृत्ता; यदि अहं स्वयम् पाणिं गृह्णीयां, स जातिसङ्करः ब्राह्मणस्य महत् दोषः। तस्मात्, नहुषसुत, मया दत्ता त्वं प्रतिगृहाण।” ययातिः उवाच—“महाभार्गव, जातिसङ्करपापं मां न स्पृशतु; ब्राह्मण, तस्मात्, अहं तां तुभ्यं ददामि।” शुक्रः उवाच—“त्वां पापात् विमोचयामि; यं वरं इच्छसि, तं श्रृणु। अस्मिन विवाहे, त्वं शोकं मा कृथाः; अहं पापं अपाकरोमि।” शुक्रः पुनरुवाच—“देवयानीं सौम्यरूपां धर्मेण पत्नीत्वेन गृहाण; तया सह अनुत्तमं सुखं प्राप्स्यसि। एषा च कन्या, वृशपर्वणः दुहिता शर्मिष्ठा, अपि तव; सर्वदा तां पूजय, राजन्, तां शय्यायां न आह्वय। एकान्ते आह्वय, न तु भाषस्व वा स्पृश; पत्नीं गृहाण—तव कल्याणं भूयात्—तथा तव कामाः सिध्यन्तु।” एवं उक्तः, ययातिः शुक्रं प्रदक्षिणं कृत्वा, विधिवत् मंगलं विवाहं अकुरुत्। शुक्रात् महद्द्रव्यं, देवयानीयं च, द्विसहस्रयुवतीभिः, शर्मिष्ठया च सह, सम्प्राप्य, शुक्रेण दैत्यैश्च पूजितः, स राजा, महात्मना अनुमतः, हृष्टः स्वपुरं प्रतिपेदे। ययातिः स्वपुरं, इन्द्रपुरीमिव, प्रविश्य, अन्तःपुरे देवयानीं स्थापयामास। देवयान्या: अनुमत्याः, अशोकवनस्य समीपे, वृशपर्वणः दुहितरं शर्मिष्ठां तत्रैव स्थापयामास।