त्रिषु लोकेषु किञ्चिदपि दुर्लभतरं नास्ति—यः दरिद्रः, स प्रतिद्वन्द्वीना उज्ज्वलां समृद्धिं सेवितुं बाध्यते। तस्य दुःखं मृत्युतुल्यं, इति विद्वांसः मन्यन्ते; अधमजनैः सह संसर्गात् सः शनैः-शनैः लज्जां प्राप्नोति। कष्टं वचनं यदा किञ्चिद् उच्चार्यते, तदा तद्वचनं जनस्य हृदयम् आघातयति; तेन दुःखितः जनः रात्रिं दिवं च शोकं अनुभवति। वाणीभिः आहतस्य दुःखं गाढं भवति; अतः विद्वांसः तादृशं वचनं अन्येषु न प्रवर्तयन्ति। शस्त्रैः कृतेन व्रणेन च त्वचा पुनः सन्धीयते, अग्निना दग्धं च पुनः शम्यते; किं तु वाणीभिः कृतेन व्रणेन जीवितं न पुनः सन्धीयते। बाणैः आहतस्य व्रणः शम्यते, कुल्हाडेन छिन्नस्य व्रणः अपि शम्यते; किं तु तीक्ष्णं कठोरं वचनं न शम्यते—वाणीव्रणः न सन्धीयते। ततः कवीः नाम भृगुवंशश्रेष्ठः, कुपितः सन्, विचारयन् वृषपर्वणं समीपमागच्छत्, उपविष्टं तं नृपं सम्बोध्य उवाच—“राजन्, अधर्मः त्वरितं फलम् न ददाति, गौः यथा; शनैः शनैः तस्य मूलं छिनत्ति। यदि पुत्रेषु न वा पौत्रेषु, तर्हि स्वयमेव, पापकर्मणः फलम् दृश्यते; यथा आचार्येण खादितं अन्नं उदरे फलम् ददाति। राजन्, कच्चं ब्राह्मणं, अङ्गिरसः पुत्रं, विनीतं, संयतात्मानं, क्षान्तं, निष्पापं, धर्मज्ञं, सेवायाम् उत्सुकं, गृहमेधिनं, तं त्वया किमर्थं हन्यः? देवयानीं अपि शार्मिष्ठया बहुवचनैः कष्टैः अपमानितं, क्रुद्धा सा उत्तमबुद्धिः कन्या कूपे क्षिप्ता। सा तया सह निवस्नुं न अर्हति; तया विना अहं अपि अत्र स्थातुं न शक्नोमि। अतः, राजन्, अहं तव राज्यं त्यजामि। अनवाप्तदोषस्य तस्य वधात्, तु तस्याः कन्यायाः दुःखात्, वृषपर्वन्, त्वं जानिहि—अहं त्वां च तव कुलं च त्यजामि; तव राज्ये स्थातुं न शक्नोमि, न च त्वया सह। मा शुचः, वृषपर्वन्, न च क्रुध्य; तया विना अहं तव राज्ये स्थातुं न शक्नोमि। सा मम प्राणा, यत् तस्याः प्रियं तत् मम अपि प्रियं। यदि ब्राह्मणं हन्यां वा, शोकं कुर्यां वा, यदि शार्मिष्ठया देवयानीं किञ्चित् अपकारः कृतः, तेन अहं दुष्परिणामं प्राप्नोमि। हन्त, त्वं माम् असत्यवाचं मन्यसे, हे दैत्य, यतः त्वं स्वदोषं न निगृह्णासि, न च तं शुद्धं करोति, किं तु तं उपेक्षसे।” एवं श्रुत्वा वृषपर्वन् कवीम् उवाच—“भृगवः, अहं तव न अधर्मं न अपि असत्यं जानामि; तव धर्मः च सत्यम् च सन्ति; त्वं अस्मान् अनुगृह्णीष्व।” पुनः स उवाच—“यदि त्वं भृगवः अस्मान् त्यजसि, तर्हि अहं स्वकुलैः सह प्रथमं समुद्रं प्रविश्यामि। अथवा पातालं वा अग्निं वा प्रविश्यामि; अन्यः मे आश्रयः नास्ति। यदि त्वं, ग्रहेश्वर, देवान् गच्छसि, माम् परित्यज्य, तर्हि सर्वं त्यक्त्वा दह्यमानं अग्निं प्रविश्यामि।” पुनः स सर्वेषु असुरेषु उवाच—“समुद्रं प्रविश्य वा दिशः पलाय्य वा, अहं तु कन्यायाः दुःखं सोढुं न शक्नोमि, सा मे प्रिया।” पुनः उवाच—“देवयानीं प्रसादयतु; तस्याः कृते मे जीवितं स्थितम्। अहं तव हितरक्षकः, यथा बृहस्पतिः इन्द्रस्य। असुरेश्वरस्य यत् सर्वं धनम् अस्ति भूमौ—गजान्, गोः, अश्वान् वा—भृगवः, तव मम च तस्य स्वामित्वम् अस्ति। यत् दैत्यराजानां महद् धनम् अस्ति, महाअसुर, तस्य अहं स्वामी, यदि देवयानी प्रसाद्येत।” एवं उक्त्वा वृषपर्वन् महर्षये “तथास्तु” इत्युक्त्वा, देवयानीं समीपमागम्य, भृगवः तस्यै तत् विषयम् अवोचत्। तदा देवयानी उवाच—“यदि त्वं, भृगवः, नृपस्य धनस्य स्वामी, अहं तद् न जानामि; स्वयम् नृपः तद् उद्घोषयतु।” शुक्रस्य वचनं श्रुत्वा, वृषपर्वन् स्वकुलेन सह देवयानीं पादयोः पतित्वा, “देवयानीं प्रसादयतु” इति उवाच। पुनः उवाच—“त्वं मया सदा स्तुत्या पूज्या च, पितेव; यत् तव इच्छासि, शुभस्मिता देवयानी, दुष्प्राप्यं अपि, तत् अहं तुभ्यं दास्यामि।” तदा देवयानी उवाच—“मम इच्छा शार्मिष्ठा दासी भवतु, सह सहस्रं कन्याभिः; सा मम पितरि यत्र ददाति, तत्र मां अनुव्रजतु।” ततः वृषपर्वणः परिचारिका शार्मिष्ठां आह्वयतुं प्रेषयामास—“उत्तिष्ठ, परिचारिके, शीघ्रं गच्छ; देवयानी यत् इच्छति, तत् साधयतु।” परिचारिका शार्मिष्ठां उवाच—“उत्तिष्ठ, सुशीले शार्मिष्ठे, स्वकुलं आनन्दं कुरु। ब्राह्मणः देवयानीनिमित्तं शिष्यांश् त्यजति; यत् सा इच्छति, तत् त्वया अद्य साध्यं।” शार्मिष्ठा उवाच—“यत् सा इच्छति, तत् अहं अद्य करिष्यामि; यदि शुक्रः मां देवयानीनिमित्तं आह्वयति, तर्हि न शुक्रः न देवयानी मम कारणेन दोषं प्राप्नुयात्।” ततः सा सह सहस्रं कन्याभिः, पितरि आज्ञापयति, शोभनं प्रासादं त्यक्त्वा, पालकीं समारूढा शीघ्रं निर्गता। शार्मिष्ठा देवयानीं उवाच—“सह सहस्रं दास्याभिः, अहं तव परिचारिका भविष्यामि; पितरि यत्र तव दत्त्वा, तत्र त्वां अनुव्रजामि। अहं प्रशंसकस्य, याचकस्य, प्रापकस्य कन्या; कथं स्तुतस्य कन्या दासी भविष्यति?” पुनः उवाच—“यः किञ्चित् प्रकारेण स्वकुलस्य दुःखितस्य सुखं आनयति, तस्मात् कारणात् अहं त्वां अनुव्रजामि, यत्र तव पिता तव दत्त्वा।” शार्मिष्ठया दास्यं प्रतिज्ञाय, देवयानी, नृपश्रेष्ठ, पितरं उवाच—“नगरं प्रविश्यामि, पितः; अहं तुष्टा, ब्राह्मणश्रेष्ठ; तव विद्या न व्यर्था, तव अध्ययनशक्ति महान्।” एवं कन्यया उक्तः, सः द्विजश्रेष्ठः नगरं प्रविश्य, सर्वविधैः उपहारैः पूजितः, सन्तुष्टः अभवत्। ततः कालान्तरेण, देवयानी, नृपश्रेष्ठ, सा शोभनकन्या, तस्मिन्नेव वनं क्रीडायै निर्गता।