अहं हि, प्रियंवदे, बाल्य एवात्र धर्माणां भेदं वेद्मि; कोपप्रलापयोः तथा बलाबलयोः च विशेषं जानामि। यः स्वाचारमुपेक्षते, सत्यधर्मं परित्यजति, शिष्यत्वाय अयुक्त आचरणं करोति, स धर्मकामेन न सहनीयः। सेवकः शिष्यः वा स्वाचरित्यम् उत्सृज्य निष्फलः भवति; तस्मात् मिश्राचारिणां मध्ये वसन् न रोचते मे। ये पुरुषाः आचारेण वा कुलजन्मना वा अन्यान् अवमानयन्ति, तेषां दुष्टबुद्धीनां मध्ये साधुः न वसेत्। ये तु आचारेण वा कुलजन्मना वा पुरुषं विज्ञायन्ति, तेषां साधूनां मध्ये वासः श्रेष्ठः इति कीर्त्यते। ये येषां पराधीनाः, धनविहीनाः, दुष्टाचाराः, दुष्कृत्यवन्तः, अपि च धनाढ्या अपकृष्टाः—ते जातिमात्रेण न पतिता भवन्ति, किन्तु स्वाचारसमाचारेण एव। ये धनकुलेन विद्यया वा युक्ताः, अपकृष्टाचारसम्पन्नाः, त एव पतिता इति। ते च हेत्वाभावेन द्वेषं कुर्वन्ति, परुषं भाषन्ते; तेषां मध्ये साधवः न वसन्ति, हि दुष्टसंगात् दुष्टता जायते। यत्र यत्र पुरुषः आसक्तः भवति, शुभे वा अशुभे कर्मणि, तत्र एव रमते; तस्मात् द्वेषं न संवर्धयेत्। वृषपर्वणः पुत्र्या उक्तानि तीक्ष्णवचनानि मे हृदयं दग्धवन्ति, यथा अग्निः काष्ठमिव। त्रिषु लोकेषु दुःखतरं नास्ति, यथा विपन्नः पुरुषः प्रतिद्वन्द्विनः श्रीं सेवेत। बुद्धिमन्तः जानन्ति, तादृशस्य मृत्युः श्रेयः; सः शनैः नीचसंसर्गात् अवमानं प्राप्नोति। परुषवचनानि एकदा उक्तानि मुखात् निष्प्रयान्ति; तैः विद्धः जनः दिवानिशं शोचति। तानि परेभ्यः प्राणेषु आघातं कुर्वन्ति; तस्मात् बुद्धिमन्तः तानि न विसृजन्ति। शस्त्रव्रणः शम्यते, अग्निदग्धः शम्यते; वाक्परितापेन तु व्रणः न शम्यते। शरैः विद्धः व्रणः शम्यते, परशुना नूतनः छेदः अपि शम्यते; परुषवचनव्रणः तु न शम्यते, तस्य व्रणस्य संधिः न अस्ति। एवं स्थिते, कविः भृगुष्रेष्ठः कोपसमन्वितः विचारयन् वृषपर्वाणम् उपसृत्य उवाच। "राजन्, अधर्मः गोवत् शीघ्रं फलम् न ददाति; शनैः शनैः तु मूलानि छिन्दति। यदि न पुत्रे, न पौत्रे, स्वयमेव पापस्य फलम् दृश्यते; यथा आचार्येण भुक्तं अन्नं उदरे फलति। राजन्, किं कारणेन ब्राह्मणः कचः, अङ्गिरसः पुत्रः, हतः? सः तु अध्ययननिष्ठः, जितेन्द्रियः, क्षमावान्, निष्पापः, धर्मविद्, सेवायाम् उत्सुकः, मम गृहे अनुरक्तः। देवयानी अपि शर्विष्ठया परुषैः वाक्यैः ताडिता, क्रोधेन कूपे क्षिप्ता। सा तया सह वासाय न योग्यते; अहं अपि तया विना इह स्थातुं न शक्नोमि। तस्मात्, राजन्, राज्यं त्यजामि। तस्मिन्नपात्रे वधे, पुत्र्याः चापमानकर्मणि, एतद् विद्धि वृषपर्वन्—त्वां तव च स्वजनान् परित्यजामि। न तव राज्ये स्थितुं शक्नोमि, न तव सह वसितुं। मा शोच, वृषपर्वन्, नापि क्रुध्य; त्वदीये राज्ये तया विना स्थितुं न शक्नोमि। यद् तस्यै प्रियतमं, तद् ममापि प्रियम्। यदि ब्राह्मणवधं करोमि, अथवा शोचामि, यदि शर्विष्ठया देवयानी अपमानिता, तेन अहम् अपि पातकं गच्छामि। हन्त, त्वं मां मिथ्यावादिनं मन्यसे, यतः न त्वं स्वदोषं निगृह्णासि, न शुद्धिं करोति, किंतु उपेक्षसे।" तदा वृषपर्वाणं प्रत्युवाच—"हे भार्गव, न त्वयि अधर्मः नापि अनृतं; त्वयि धर्मः सत्यं च सन्निहितम्। त्वं नः अनुग्रहं कुरु। यदि त्वं, भार्गव, अस्मान् परित्यज्य गमिष्यसि, अहं स्वजनैः सह प्रथमं सागरे प्रविश्यामि। अथवा पाताले अग्नौ वा प्रविश्यामि; अन्यः मे गतिः नास्ति। यदि त्वं, ग्रहाधिपते, अस्मान् परित्यज्य सुरान् गच्छसि, सर्वं त्यक्त्वा अहं ज्वलनं प्रविश्यामि।" शुक्रः पुनः उवाच—"सागरे प्रविश, दिशः वा गच्छ, असुरा! अहं पुत्र्याः किञ्चित् अपकारं न सहिष्ये; सा हि मम प्रिया। देवयानी तुष्ट्यतु, सा एव मम प्राणसम्बन्धिनी। अहं तव हितरक्षकः, यथा बृहस्पतिः इन्द्रस्य। यद् असुरेन्द्राणां पृथिव्यां धनम् अस्ति—गजाः, गावः, अश्वाः वा—हे भार्गव, तस्य त्वं अहं च स्वामी। यद् दैत्यराज्ञां बलिनां धनम्, तस्यापि अहं स्वामी, यदि देवयानी तुष्यति।" एवं श्रुत्वा वृषपर्वा ‘एवं अस्तु’ इत्युक्त्वा महर्षये, देवयान्याः समीपं गत्वा भार्गवः तस्याः विषये उक्तवान्। देवयानी उवाच—"यदि त्वं, भार्गव, राज्ञः सम्पदां स्वामी, अहं तद् न जानामि; राजा स्वयं उक्त्वा दद्यात्।" शुक्रस्य वचनं श्रुत्वा वृषपर्वा स्वजनैः सह देवयानीयाः पादयोः पतित्वा उवाच—"देवयानी तुष्यतु। त्वं मया नित्यं पूज्या सत्कार्या च, पितृवत् असि, शुभे। यद् इच्छसि, शुभस्मिते देवयानि, दुष्करमपि, तत् दास्यामि।" देवयानी उवाच—"शर्मिष्ठां सह सहस्रकन्याभिः दासीं इच्छामि; या मम पित्रा यत्र दास्यते, तत्र सा मम अनुगामिनी भवतु।" तदा वृषपर्वा धात्रीं प्रति—"उत्तिष्ठ, शीघ्रं गच्छ, शर्मिष्ठां आनय; देवयानी यद् इच्छति, तत् करोतु।" एकं कुलार्थे त्यजेत्, ग्रामार्थे कुलं त्यजेत्, ग्रामं जनपदस्यार्थे, आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्।" एवं धात्री तत्र गत्वा शर्मिष्ठायै उवाच—"उत्तिष्ठ, सौम्ये शर्मिष्ठे, स्वजनानां सुखाय कुरु।" एवं तत्र धर्मविचारः, दुःखवेदना, कोपः, शमः, तथा परस्परं संवादः, क्षमा, दानम्, दास्यप्रदानम् च, सर्वं क्रमशः अभवत्।