तदा कचः, उत्पन्नं क्रोधं यथा या निगृह्णाति, तथा निगृह्णन्, पण्डितैः सारथिरिति स्मृतः—not merely one who holds the reins. योऽपि उत्पद्यमानं क्रोधं अक्रोधेन शमयति, तेन, देवयानी, सर्वमिदं जितमिति विद्धि। यः क्षमया क्रोधं जहाति, सर्प इव जीर्णचर्म त्यजन्, स एव पुरुषः उच्यते। यः क्रोधं निगृह्णाति, कटुवचनानि सहते, क्लेशितः अपि न दह्यते, स एव श्रेयस्करपात्रम्। यश्च शतानि वर्षाणि मासादिमासं यज्ञं कुर्वन् न विश्राम्यति, यश्च न कदापि क्रुध्यति सर्वेषां मित्रं च—तयोः अक्रोधी श्रेष्ठः। अतः अक्रोधी श्रेष्ठः—कामः च क्रोधः च निन्दनीयौ। क्रुद्धस्य दानयज्ञतपांसि निष्फलानि भवन्ति। अक्रोधे, सुमुखि, यज्ञतपःदानानां फलम् अत्युत्कृष्टम्; नात्र संशयः, अन्यथा कदापि न। न तपस्वी, न तापसः, न यजमानः, न धर्मात्मा—यः क्रोधवशः भवति, नास्य लोकोऽस्ति न परः। पुत्रः, दासः, मित्रम्, भ्राता, भार्या, धर्मः, सत्यम्—सर्वे क्रोधिनः निश्चितं त्यजन्ति। यदा बालकाः कन्याश्च, विवेकशून्याः, वैरं कुर्वन्ति, तदा पण्डितः तेषां नानुकरणीयः, बलाबलज्ञानाभावात्। अहम्, प्रिये, बाल्येऽपि अत्र धर्मभेदं जानामि; क्रोधातिशब्दयोश्च, बलाबलयोः च भेदं वेद्मि। यः स्वाचारं नानुतिष्ठति, धर्मं त्यजति, शिष्यस्यानर्हं आचरणं करोति, तं धर्मकामेन न सहनीयम्। यः सेवकः शिष्यः वा स्वाचारं त्यजति, स निष्फलः; अतः मिश्राचार्येषु वासो मे न रोचते। ये पुरुषाः आचरणवंशाभ्याम् परेषां निन्दां कुर्वन्ति, तेषु दुष्टबुद्धिषु वासः न कर्तव्यः। ये तु आचरणवंशाभ्यां तम् अभिजानन्ति, तेषु साधुषु वासः श्रेष्ठः। ये पराधीनाः, दरिद्राः, दुष्टाचारिणः, दुष्कृतिनः, धनाढ्या अपि पतिताः—ते जात्या न पतिताः, किन्तु स्वभावकर्मभिः पतन्ति; ये धनवंशविद्यायुक्ताः अपि पतिताचारिणः। तेऽकारणद्वेषिणः, कटुवादिनः; तेषु साधवः न वसन्ति, दुष्टसंगात् हि दुष्टता भवति। यत्र यः आसक्तः, शुभे वा अशुभे वा कर्मणि, तत्रैव रमते; अतः द्वेषः न वर्धनीयः। वृषपर्वणः कन्यया उक्तानि कटुवचनानि मम हृदयं दग्धवन्ति, यथा दारुस्थिताग्निः। त्रिषु लोकेषु किञ्चिदपि नास्ति यत् तेन कठिनतरम्, यः दरिद्रः सन् प्रतिद्वन्द्विनः श्रीमन् सेवाम् करोति। तादृशस्य मरणमेव श्रेयः इति पण्डिताः जानन्ति; सः शनैः नीचसंसर्गात् अवमानं प्राप्नोति। कटुवचनानि एकवारं उक्तानि मुखात् निष्प्रसृत्य, जनं दिनरात्रं शोकयन्ति; तानि परस्य प्राणेषु हन्ति; अतः पण्डितः तानि निगृह्णाति। शस्त्रव्रणः शम्यते, अग्निदग्धं शम्यते, वाक्च्युता व्रणा तु न शम्यन्ते। बाणविद्धः व्रणः शम्येत, काष्ठच्छेदनं शम्येत, परन्तु घोरकटुवचनं न शम्यति—वाक्सम्भूतः व्रणः न पिधीयते। एतेषु एव कालेषु, काविः श्रेष्ठो भृगूणाम्, क्रोधसमन्वितः, विचारयन् वृषपर्वाणं समीपमुपेत्य इदं वचनमब्रवीत्। "राजन्, अधर्मः न शीघ्रं फलं ददाति, गौः इव; शनैः शनैः प्रवर्तमाने, कर्तुः मूलानि छिनत्ति। यदि न आत्मनः पुत्रे, नपौषु वा, तर्हि स्वयमेव पापफलं दृश्यते—यथा आचार्येण भुक्तं अन्नं उदरे फलं ददाति। राजन्, त्वया किमर्थं ब्राह्मणः कचः, अङ्गिरसः पुत्रः, विनीतः, दमशीलः, क्षमावान्, निष्पापः, धर्मज्ञः, सेवाकाङ्क्षी, मम गृहे अनुरक्तः, हतः? प्रभो, देवयानी अपि शर्विष्ठया घोरैः वाक्यैः अपमानिता, क्रुद्धा सा उत्तमवृत्ता कूपे क्षिप्ता। सा तया सह वासाय न युक्ता; अहम् अपि तया विना स्थातुं न शक्नोमि; अतः राजन्, तव राष्ट्रं परित्यजामि। अनर्हहतस्य तस्य, कन्यायाश्चापकारात्, इदं विद्धि, वृषपर्वन्—त्वां तव च बान्धवान् परित्यजामि; न तव राज्ये स्थितुं शक्नोमि, न तव सह वर्तयितुं। मा शोच, वृषपर्वन्, न च क्रुध्य; तव राज्ये विना तया स्थातुं न शक्नोमि; या सा, सा एव मम; या प्रियं तस्यै, तदेव मम प्रियं। यदि ब्राह्मणं हन्याम्, वा शोकवशात् रुदामि, यदि शर्विष्ठया देवयानी दुःखिता, तदनुष्ठानेन अहं पापगतिं गमिष्यामि। हा, त्वं मां, दैत्य, मिथ्यावाचिनं मन्यसे, यतः न त्वया दोषोऽयं वारितः वा शमितः, किं तु अवज्ञातः।" वृषपर्वा उवाच—"हे भार्गव, अहं त्वयि नाधर्मं न च मिथ्यां वेद्मि; त्वयि धर्मः सत्यम् च; त्वं नः प्रसादय। यदि त्वं, भार्गव, अस्मान् त्यक्त्वा यास्यसि, अहम् अपि सपरिवारः प्रथमं समुद्रं प्रविश्यामि। वा पातालं वा वह्निं वा प्रविश्यामि; नान्यः मे शरणम् अस्ति। यदि त्वं, ग्रहाधिप, अस्मान् त्यक्त्वा देवान् गच्छसि, त्यक्त्वा सर्वं दह्यमाने वह्नौ प्रविश्यामि। समुद्रं प्रविश्यत, वा दिशः पलायध्वम्, असुराः! अहं कन्यायाः किंचित् दुःखं सोढुं न शक्तः, सा हि मे प्रिया। देवयानी प्रसीदतु, सा हि मम प्राणैः प्रियतमा। अहं तव कल्याणस्य रक्षकः, यथा बृहस्पतिः इन्द्रस्य।