एकदा अहं वनान्तरे, एकाकिनी सन्निहितः, शमीष्ठया कष्टेन निगृहीतः। सा मां सुदुष्टया वनमध्ये अदः कूपे निक्षिप्य, गृहं प्रत्यगच्छत्। तस्याः कृत्यं दृष्ट्वा, अहं तस्यै एवं उक्तवान्—"त्वं न स्तुता कन्या, न च याच्यमाना स्वीकारयसि; त्वं देवयानीयाः कन्या, न स्तुत्या।" मम दिव्यं तेजः, अविचिन्त्यं, अविभाज्यम्, ऐश्वर्यम्—एतद् वृशपर्वा स्वयं जानाति, शक्रः च, नहुषः च राजा। अहं जीवविद्यां जानामि, यया मृतः जीवः पुनः जीवनं प्राप्नोति; एषा विद्या मम निश्चितं अस्ति। गुणानां स्वयम् अभिमानं कृत्वा, धर्मात्मा पश्चात्तापं अनुभवति; अतः अहं स्वबलं न वक्तुं शक्नोमि, यद्यपि त्वं तद् जानासि। तस्मात् उत्तिष्ठ, गृहं गच्छावः, कुलस्य कांतिः; क्षमस्व, विशालाक्षि, क्षमा हि साधूनां सारः। यद् यत्र अस्ति, भूमौ वा दिवि वा, अहं तस्य सर्वत्र स्वामी, यथा स्वयंभूः प्रसन्नः मयि उक्तवान्। अहं जीवहिताय वारि विमोचयामि, सर्वाणि ओषधीनि पोषयामि; एतत् सत्यम् तव कथयामि। तदा, देवयानी दुःखेन अभिभूतः, क्रोधेन पीडिता, पितरं समीपं गत्वा, स्नेहपूर्णं मधुरं वचनं श्रुणोत्। ततः शुक्रः तां सांत्वयन् इदं उवाच—"देवयानी, यो मनुष्यः सदा परेषां दुष्टं वचनं सहते, स सर्वं विजयी भवति। यो उद्भूतं क्रोधं निगृह्णाति, यथा सा, स एव यथार्थः सारथिः इति पण्डितैः कथ्यते, न केवलं रश्मि-ग्रहणः।" "यो उद्भूतं क्रोधं अकृधया निवर्तयति, तेन सर्वं विजितम्; यो क्षमया क्रोधं त्यजति, यथा सर्पः जीर्णं त्वचं त्यजति, स एव पुरुषः इति कथ्यते। यो क्रोधं निगृह्णाति, दुष्टं वचनं सहते, दुःखितः अपि न दह्यते, स एव श्रीपात्रम्।" "यो यज्ञं सततं करोति, मासे मासे, शतवर्षे, तथा यो न कदाचित् क्रुध्यति, सर्वेभ्यः मैत्री करोति, तयोः क्रोधमुक्तः श्रेष्ठः। अतः क्रोधरहितः श्रेष्ठः; कामः च क्रोधः च निन्दनीयौ। क्रोधिनः दानं यज्ञः तपः च निष्फलम्।" "यज्ञस्य तपसः दानस्य च फलं क्रोधाभावे महान्; न संशयः, अन्यथा न। न तपस्वी, न धर्मिष्ठः, न यज्ञकर्ता, यदि क्रोधस्य वशं याति, तस्य द्वौ लोकौ न।" "पुत्रः, सेवकः, मित्रम्, भ्राता, पत्नी, धर्मः, सत्यम्—एते सर्वे क्रोधयुक्तात् नश्यन्ति। बालकाः बालिकाः च, बुद्धिहीनाः, वैरं कुर्वन्ति; पण्डितः तेषां न अनुकरणं कुर्यात्, यतः ते बलं दुर्बलता च न जानन्ति।" "अहम्, प्रियं, बाल्ये अपि, धर्मविभागं जानामि; क्रोधं अतिक्रान्तवचनं, बलं दुर्बलता च जानामि।" "यो स्वधर्मं नानुसरति, सत्यम् धर्मं त्यजति, शिष्यस्य अयोग्यं आचरणं करोति, स धर्मेच्छया न सहनीयः। सेवकः वा शिष्यः वा, यदि स्वाचारं त्यजति, निष्फलः भवति; अतः मिश्राचार्येषु अहं निवासं न इच्छामि।" "ये पुरुषाः अन्यान् आचरणेन वा कुलेन वा निन्दन्ति, साधुचित्तः तेषु न वसेद्। ये तु आचरणेन वा कुलेन वा परिचीयन्ते, तेषु साधुषु वासः श्रेष्ठः।" "ये अन्यैः सदा नियंत्रिताः, धनहीनाः, दुष्टाचार्यः, दुष्कृत्यः, अपि च धनी चाण्डालः—चाण्डालत्वं केवलं जन्मना न, आचरणेन भवति; ये धनं कुलं विद्यां च आसक्ताः, किंतु चाण्डालाचार्यः।" "ते अनर्थं द्वेषं कुर्वन्ति, अपवादं वदन्ति; तेषु साधवः न वसन्ति, दुष्टसंगः दुष्टत्वं जनयति।" "यत्र यत्र पुरुषः आसक्तः, शुभे वा अशुभे वा, तत्र तस्य रमणीयता; अतः द्वेषं न वर्धयेत्।" "वृषपर्वणः कन्यायाः दुष्टं वचनं मम हृदयम् दग्धवत् अग्निः काष्ठे।" "त्रिषु लोकेषु, विपत्तिहीनः, प्रतिद्वन्द्विनः उन्नतिम् सेवन्, तस्य किमपि दुष्करं न अस्ति। तस्य जीवने मृत्युः श्रेष्ठः, यतः सः शनैः अपमानं अनुभवति।" "दुष्टं वचनं यदा एकदा उक्तम्, तदा तद् मुखात् निर्गच्छति; तेन आहतः जनः दिवा रात्रि दुःखं अनुभवति। तानि वचनानि अन्यस्य प्राणस्थानि आघातयन्ति; अतः पण्डितः तानि न अन्येषु विमोचयेत्।" "शस्त्रैः कृतः व्रणः शम्यति, अग्निना दग्धः शम्यति; किंतु वचनैः कृतः व्रणः जीवेषु न शम्यति।" "बाणैः विद्धः व्रणः शम्यति, कुल्हारेण छिन्नः व्रणः शम्यति; किंतु दुष्टं वचनं न शम्यति—वाचः व्रणः न शम्यति।" एवं तस्य कथा प्रवृत्ता। ततः कवीः भृगूणां श्रेष्ठः, क्रोधेन पूर्णः, विचारयन् वृशपर्वणं उपसंगम्य, उपविष्टं तम् इदं उवाच— "राजन्, अधर्मः त्वरितं फलम् न ददाति, यथा गौः; किंतु शनैः शनैः, कर्तुः मूलं छिनत्ति।" "यदि पुत्रेषु वा पौत्रेषु वा न, तर्हि स्वयमेव, पापस्य फलं दृश्यते; यथा गुरुणा खादितं अन्नं उदरे फलम् ददाति।" "राजन्, त्वया कचं ब्राह्मणं, अङ्गिरसः पुत्रं, वध्यं कृतम्—सः अध्ययननिष्ठः, संयतात्मा, धैर्यवान्, निष्पापः, धर्मविद्, सेवायाम् उत्सुकः, मम गृहे आसक्तः।" "प्रभो, देवयानी अपमानितः, शमीष्ठया कष्टं वचनं उक्तम्, क्रोधेन, उच्चचित्तया कन्यया, कूपे निक्षिप्ता।" एवं महाभारते उक्तानि, श्रद्धया, सौम्यया च, काव्यरूपेण संप्रेषितानि।