ययातिः तदा देवयानीं सुवर्णायाः कन्यां काव्यस्य जगतां गुरोः, संबोधितवान्—"त्वं काव्यस्य कन्या, शुभे, सर्वलोकाध्यापकस्य; अतः अहं अद्य भीतः अस्मि, तस्मात्, भाग्यवती, न उचितं भवति।" देवयानी अपि उवाच—"यदि नृपते, यथावचनं त्वं माम् अद्य न इच्छसि, तर्हि मम पितरः त्वां मम कृते विन्देत्, एवं त्वं मां प्राप्तुम् अर्हसि; इदानीं गच्छ।" ययातिः तस्याः सुन्दरीभ्रुवः कन्यायाः अनुमत्यां प्राप्तायां नगरं प्रत्यागच्छत्; नहुषस्य पुत्रे गते, देवयानी, निर्दोषा, अपि— किञ्चित् स्थले गतवती, वृक्षम् उपाश्रित्य, अश्रूणि मुमोच। तदा, सा कन्या दीर्घं कालं तत्र स्थितवती, भर्गवः— स्मरन्, कन्यायाः स्नेहेन आकृष्टः, तस्याः धायित्र्याः उवाच—"धायित्रि, शीघ्रं देवयानीं आनय, या बहिः गतवती।" सा धायित्रि, एवं उक्ता, शीघ्रं तत्र गन्तुं समारभत; यत्र यत्र सा गच्छति, तत्र तत्र पादपदं अन्वेषयति। तत्र सा देवयानीं दीनां, श्रान्तां, अश्रूणि मुमुचन्तीं स्थितां दृष्टवती; "किम् अभवत्, प्रिय? शीघ्रं कथय, तव पितरः त्वां आह्वयति।" एवं उक्ता, देवयानी धायित्र्यै शार्मिष्ठायाः दुष्कृत्यम् आख्यात्; शोकात् पीडिता, घूर्णिकायै, या तस्याः पुरतः आगता, उवाच। "शीघ्रं गच्छ, घूर्णिके, त्वरितं मम पितरं कथय।" ततः घूर्णिका शीघ्रं असुरगृहं प्राप्नोत्। काव्यं दृष्ट्वा, मनः व्यग्रं, सा उवाच—"देवयानी वनान्तरे पीडिता, विप्र!" "शार्मिष्ठया, वृषपर्वणः कन्यया, महाभाग!" इति। तत्र शार्मिष्ठया देवयानीं पीडितां श्रुत्वा— काव्यः, शोकात् शीघ्रं, वनं गत्वा, कन्यां अन्वेषयत्; देवयानीं तत्र दृष्ट्वा— आलिङ्ग्य, दुःखितः, उवाच—"सर्वे जनाः स्वकर्मणः सुखदुःखं अनुभवन्ति।" "मम अभिमतं—त्वं किञ्चित् दुष्कृत्यं कृतवती, यस्य प्रतिफलम् इदं प्राप्तम्।" "यत् शार्मिष्ठा, वृषपर्वणः कन्या, मम उक्तवती, सत्यम्; सा यथार्थं उक्तवती—त्वं दैत्येषु गीतिका।" "एवं शार्मिष्ठा, वृषपर्वणः कन्या, मम तीक्ष्णं, कटुं वचनम् उक्तवती, क्रोधेन रक्तलोचना।" "यदा अहं कन्या, सदा स्तुता, याचिता, स्वीकृता, सा उवाच—यद्यपि स्तुता, दात्री, न स्वीकृता।" "शार्मिष्ठा, वृषपर्वणः कन्या, अहम् प्रति पुनः पुनः क्रोधरक्तलोचना, गर्विता, एवं उक्तवती।" "यदि अहं, पितः, कन्या, शार्मिष्ठां स्तुते, या स्तुता, स्वीकृतवती, तर्हि मम सखी एवं उक्तवती।" "एवं उक्ता अपि, सा वनान्तरे एकान्ते, कठोरं, माम् निगृह्य, कूपे क्षिप्य, गृहं गता।" "त्वं न स्तुता कन्या, न याचिता स्वीकृतवती; त्वं देवयानीकन्या, न स्तुता।" "वृषपर्वणः स्वयं जानाति, शक्रः अपि, नहुषः अपि; मम शक्तिः दिव्या, अकल्पनीय, अविभक्ता, ऐश्वर्या।" "अहम् जीवविद्यां जानामि, शाश्वतीं, निश्चितां, येन, पद्मलोचने, मृतः जीवः जीवितः भवति।" "सद्गुणान् स्वयम् विज्ञाय, धर्मात्मा पश्चात् पश्चात्तापं अनुभवति; अतः, अहं न वक्तुं शक्नोमि, यद्यपि त्वं मम बलं जानासि।" "तस्मात्, उत्तिष्ठ, गृहं गच्छामः, कुलस्य शोभा; क्षमस्व, विशाललोचने, क्षमा हि साधूनां सारः।" "यत् सर्वत्र अस्ति, भूमौ वा दिवि वा, अहम् तस्य सर्वदा अधिपः, स्वयम्भुवेण प्रसन्नेन उक्तम्।" "अहं जीवहिताय जलं मोचयामि; सर्वाणि ओषधीनि पोषयामि; सत्यम् एतत्।" "एवं, या निराशा, क्रोधेन पीडिता, तस्याः पिता, मृदुलैः मधुरैः वाक्यैः सान्त्वनं अकरोत्।" ततः, काव्यः देवयानीं उपदिशत्—"देवयानी, विज्ञाय, यो जनः परेषां कटुवचनानि सदा सहते, स सर्वमिदं जयति।" "यो उद्भूतं क्रोधं संयच्छति, यथा सा, स एव बुद्धिमता रथीति कथ्यते—न केवलं यः रश्मिं धारयति।" "यो उद्भूतं क्रोधं अकृध्या निवारयति, तं सर्वं जयति, देवयानी, एतत् विद्धि।" "यो क्षमया क्रोधं त्यजति, यथा सर्पः जीर्णत्वचं त्यजति, स एव पुरुषः इति।" "यो क्रोधं संयच्छति, कटुवचनानि सहते, दुःखितः अपि न दह्यते, स एव सौभाग्यपात्रम्।" "यो शतवर्षं मासमासं यज्ञं करोति, अथवा यो कदापि न क्रुध्यति, सर्वेभ्यः मित्रः—तयोः क्रोधरहितः श्रेष्ठः।" "तस्मात्, क्रोधरहितः श्रेष्ठः; कामः च क्रोधः च निन्द्यौ। क्रुध्यतः दानं, यज्ञः, तपः निष्फलम्।" "एवं, सौम्ये, यज्ञस्य, तपस्य, दानस्य फलम् क्रोधाभावे महान्; न संशयः, अन्यथा न।" "न तपस्वी, न तपः, न यज्ञकर्ता, न धर्मी—यदि क्रोधवशं आगच्छति, तस्य न किञ्चन लोकः।" "पुत्रः, सेवकः, मित्रम्, भ्राता, पत्नी, धर्मः, सत्यं—एते सर्वे क्रोधात् ध्रुवं दूरं गच्छन्ति।" "यदा बालाः, कन्याः, मूढाः, वैरं कुर्वन्ति, तदा पण्डिता न तेषां अनुकरणं कुर्युः, ते न बलं न दुर्बलता जानन्ति।" एवं काव्यः, देवयानीं सान्त्वयन्, धर्मं, क्षमां, क्रोधस्य निन्दां च उपदिशत्, ताम् पुनः गृहे प्रतिनिनय।