नृपश्रेष्ठः ययातिः तां कन्यां समीपस्थां सौम्यवचनैः सान्त्वयित्वा, मधुरतमैः शब्दैः तां अभ्यधात् — “काऽसि त्वं, कृष्णवर्णा, ताम्रनखाः सुवर्णकुण्डलाभूषिता च?” पुनः स तां पप्रच्छ — “दीर्घकालं गम्भीरचिन्तनया मग्ना सि, कुशलं श्वससि च; कथं तव पतनं जातं, तृणलता-समाच्छन्ने अस्मिन्गर्ते?” तदा सा कन्या उवाच — “यो देवैः हतान् दैत्याः ज्ञानबलात् पुनरुत्थापयति, स शुक्रो मम पिता। अहं तस्य शुक्रस्य कन्या; स न जानाति यद्वृत्तम्। एषा मे दक्षिणा हस्तः, ताम्रनखाङ्गुलीयुक्तः। त्वं मे हस्तं गृह्णीयाः, नृपते, उद्धर माम्; कुलीनत्वं तव ज्ञातव्यम्। त्वं शान्तः, शक्तिमान्, कीर्तिमान् च इति अहं जानामि। अतः, भगवन्, पतितां मां गर्ते उद्धर्तुम् अर्हसि।” ततः नृपः तस्याः दक्षिणहस्तं गृहीत्वा, शीघ्रं गर्तात् उत्थाप्य, तां कन्यां उद्धृत्य उवाच — “गच्छ, शुभे, यत्रेच्छसि; ते भयम् नास्ति।” एवं नृपवचनं श्रुत्वा देवयानी प्रत्युवाच — “त्वं मे प्रियः; शीघ्रं मां स्वीकुरु। हस्तं मम गृहीत्वा, त्वं मे पतिः भविष्यसि।” एवं उक्ते, क्षत्रियवंशसमुत्पन्नः नृपः प्रत्युवाच — “सुभगे, त्वं ब्राह्मणकन्या; अतः मम तव संगः न उचितः। त्वं सर्वलोकाचार्यस्य काव्यस्य कन्या; अतः, आज्ञाय, भीतः अस्मि, सुभगे, संगः न युक्तः। यदि त्वं, नृपश्रेष्ठ, मम वचनानुसारं आज न इच्छसि, तदा पिता ते त्वां मम चयनं करिष्यति; तदा त्वं मम भविष्यसि; इतः गच्छ।” नृपः तां सुंदरजघन्यां कन्यां अनुमत्य नगरं प्रत्यगच्छत्; ययातिः गच्छन्, देवयानी अपि, दोषरहिताऽसौ, अन्यत्र गतवती। सा वृक्षं आलम्ब्य, अश्रुपूर्णा, स्थिता; तदा भर्गवः, तां पुत्रीं चिन्तयन्, स्नेहवशात् तस्यै धाय्याय उवाच — “धाय्ये, शीघ्रं गच्छ; या बहिर्गता देवयानी, तां आनय।” धाय्या तद्वचनं श्रुत्वा शीघ्रं तां अन्वेष्टुम् उद्युक्ता; यत्र यत्र सा गच्छति, तत्र तत्र पादैः अन्वेषयति। तत्र सा तां शोकार्तां, श्रान्तां, अश्रुपूर्णां, स्थिता ददर्श; “किम् अभवत्, वत्से? शीघ्रं कथय; तव पिता आह्वयति।” एवं उक्ता, देवयानी तस्यै धाय्याय शर्मिष्ठया कृतं दुष्कृत्यं न्यवेदयत्; दुःखेन पीडिता, घूर्णिकायै उक्तवती — “घूर्णिके, शीघ्रं गच्छ; त्वरितं मम पितरं वद।” ततः घूर्णिका असुरगृहं शीघ्रं अगच्छत्; काव्यं दृष्ट्वा, मनः विक्षिप्तम्, उवाच — “देवयानी वनान्तरे पीडिता, विप्र!” “शर्मिष्ठया, वृशपर्वणः कन्यया, महाभाग!” इत्युक्त्वा, काव्यः त्वरया, दुःखेन, वनं गत्वा, तां कन्यां ददर्श। स तां पुत्रीं बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, दुःखार्तः, उवाच — “सर्वे जनाः स्वकर्मणः सुखदुःखं अनुभवन्ति। अहं मन्ये, त्वया किञ्चित् पापं कृतम्, यस्य प्रतिकृतिः इदं प्राप्तम्। यद् शर्मिष्ठा, वृशपर्वणः कन्या, मम उक्तवती, तत् सत्यम्; सा यथार्थं उक्तवती — त्वं दैत्येषु गायकः। शर्मिष्ठा मम तीक्ष्णं, कोपारक्तनेत्रा, शब्दं उक्तवती। अहं कन्या, सदा स्तुत्या, याचिता, दत्ता च, तस्यै उक्तवती; स्तुत्या च दत्ता अहं न अभवम्। शर्मिष्ठा, वृशपर्वणः कन्या, पुनः पुनः गर्विता, कोपारक्तनेत्रा, मम उक्तवती। यदि अहं, पिता, स्तुत्यां शर्मिष्ठां प्रसादयामि, याचिता च स्वीकारयामि, तदा मे सखी उक्तवती। एवं उक्ता अपि, सा वनान्तरे दुष्टया मां निर्जने द्रढं उपताडयत्, गर्ते क्षिप्य, गृहम् अगच्छत्। त्वं न स्तुत्या कन्या, न याचिता स्वीकारयासि; त्वं देवयानीयाः कन्या, न स्तुत्या। वृशपर्वणः स्वयं जानाति, शक्रः च, नहुषः च; मम शक्तिः दिव्या, अचिन्त्या, अविभक्ता, ऐश्वर्या च। अहं जीवविद्यां जानामि, नित्यां, निश्चितां लोके; तया, कमललोचने, मृतः जीवः जीवयते। गुणान् स्वकथनानन्तरं धर्मात्मा खेदं अनुभवति; अतः, त्वं मम बलं जानासि, अहं वक्तुं न शक्नोमि। अतः, उत्तिष्ठ, गृहम् गच्छामः, कुलप्रिया; क्षमस्व, विस्तृतलोचना, क्षमा साधूनां सारः। यद् यत्र अस्ति, भूमौ वा दिवि वा, अहं तस्य सर्वत्र स्वामी, स्वयम्भूना प्रसन्नेन उक्तम्। अहं जीवहिताय जलं स्रवयामि, सर्ववनस्पतीः पोषयामि; सत्यम् वदामि।" एवं सा दुःखेन अविलीनं, क्रोधेन अभिहता, पिता तां सान्त्वयन् मधुरैः वाक्यैः समाश्वासयत्। ततोऽन्ते काव्यः उपदिष्टवान् — “देवयानी, जानिहि — यः पुरुषः सदा परेषां कटुवचनानि सहते, स सर्वं विजयति।