सर्वे भवन्ति, न कश्चन सृष्टिकर्तुः नियतमार्गं अतिक्रामितुं शक्नोति। यत्र सत्त्वासत्त्वे, सुखदुःखे च, कालः एव मूलम्। कालः सृजति भूतानि, कालः एव तानि पुनः हरति; तत्रापि कालः, भूतानां संहरणकाले, पुनः कालस्य वशे भवति। शुभाशुभानि सर्वाणि, कालः एव परिवर्तयति; कालः सर्वाणि सत्त्वानि संक्षिप्य, पुनः तानि मोचयति। सर्वे शयाने, कालः जागर्ति; कालः दुर्गमः, सर्वेषु समः, कस्यापि अधीनः न भवति। अतीतानागतानि वर्तमानानि च, कालस्यैव कृतानि इति ज्ञात्वा, जागरूकता न त्याज्या। एवं गावल्गणः सारथिः, शोकग्रस्तं पुत्रवियोगदुःखेन धृतराष्ट्रं राजानं सान्त्वयन्, तस्य मनः शमयामास। धृतराष्ट्रः तद्वाक्यं श्रुत्वा, “एतद् भाग्येन जातम्” इति बुद्ध्या, आत्मसंयमं शरणं गत्वा, विद्वान्, महात्मा च अभवत्। लोकहिताय करुणया च, महर्षिः कृष्णद्वैपायनः अत्र पवित्राम् उपनिषदं अब्रवीत्। विद्वांसः कवयः च, पुराणेषु उक्तवन्तः—यः श्रद्धया महाभारतस्य एकं भागं अपि पठति, स सर्वपापेभ्यः विशुद्धः भवति। अत्र देवाः, दिव्यर्षयः, शुद्धब्राह्मर्षयः, यक्षाः, महानागाः च पुण्यकर्मणा स्तुताः। अत्र भगवतः वासुदेवस्य स्तुतिः, स सत्यम्, धर्मः, शुद्धिः, पुण्यम् च। स नित्यः, परमः, अव्ययः ब्रह्म, शाश्वतदीपः, यस्य दिव्यकर्माणि विद्वांसः कीर्तयन्ति। तस्मात् सत्-असत्, सर्वं यत् अस्ति-नास्ति, तस्मात् एव उत्पन्नम्; क्रमः, क्रिया, जन्म, मृत्यु, पुनर्जन्म च तस्मात् प्रवर्तन्ते। यत्र आत्मज्ञानं श्रूयते, पञ्चमहाभूतगुणयुक्तं, तद् अपि अव्यक्तात् परं स एव स्तुतः। ये मुक्ताः योगध्यानबलसम्पन्नाः सदा तं ध्यानयन्ति, स्वान्तरे तं दर्पणप्रतिबिम्बवत् पश्यन्ति। यः श्रद्धालुः, संयतात्मा, धर्मनिष्ठः सदा, अयं अध्यायः पठन्, पापात् विमुक्तः भवति। यः श्रद्धया महाभारतस्य उपक्रमाध्यायं शृणोति सदा, स दुःखेषु अपि न व्यथते। द्वौ संध्या पठित्वा, पापात् स शीघ्रं विमुक्तः, यावत् अहर्निशं अनुक्रमणिकायाः पाठः सञ्चीयते। एषा एव भारतस्य सारः, अमृतरूपः, यथा दध्नः घृतम् सारः, ब्राह्मणः मनुष्येषु श्रेष्ठः। यथा आरण्यकम् वेदेषु, अमृतम् ओषधिषु, समुद्रः सरसां श्रेष्ठः, गौः चतुष्पदेषु अग्रणी—तथा सर्वेषु इतिहासेषु भारतम् एवमस्ति। यः ब्राह्मणेभ्यः श्राद्धकाले चतुर्थांशं अपि पठति— तस्य पितृभ्यः अक्षयम् अन्नपानम् उपन्यस्यते; वेदः इतिहासपुराणैः समृद्धः कर्तव्यः। वेदः अल्पविद्यायाः भयम् करोति—“अयं मां लङ्घयेत्”—इति; यः बुद्धिमान् कर्ष्णवेदं पठति, स अर्थम् प्राप्नोति। यः शुद्धः, उत्सवे उत्सवे पठन्, गर्भहत्यादिपापानि त्यजति। तेन सम्पूर्णं भारतं पठितम् इति मम मतिः; यः श्रद्धया नित्यं शृणोति— स दीर्घायुः, कीर्तिमान्, स्वर्गमार्गं च प्राप्नोति; एकस्मिन पक्षे चत्वारः वेदाः, अन्यस्मिन् भारतम्। एकदा देवाः सर्वे तौलयित्वा, भारतस्य रहस्यैः सह, वेदान् अतिरिच्य भारतम् गुरुत्वेन। तदनन्तरं लोके महाभारतम् इति प्रसिद्धम्; महत्त्वेन, गुरुत्वेन च। महत्त्वगुरुत्वाभ्यां महाभारतम् इति नाम, यः नाम्नः अर्थं वेत्ति, स सर्वपापेभ्यः विमुक्तः। तपः न दूषितम्, अध्ययनं न दूषितम्, वेदस्य स्वभाविकः विधिः न दूषितः; बलात् धनहरणम् दूषितम्—दोषयुक्ताः कर्माणि एव दूषितानि। इदानीं, सूतपुत्र, त्वया समन्तपञ्चकम् उक्तम्; तत् यथावत् श्रुतुम् इच्छामः। ब्राह्मणाः, मम वचनं शृणु, शुभानि आख्यानानि कथयिष्यामि; समन्तपञ्चकस्य वृत्तान्तम् श्रोतुम् अर्हथ। त्रेताद्वापरयोः संधौ, रामः श्रेष्ठधन्वान्, क्रोधेन प्रेरितः, बारं बारं क्षत्रियवंशं विनाशयामास। सर्वान् क्षत्रियान् स्वबलात् निहत्य, अग्निवत् दहमानः, समन्तपञ्चके पञ्च रुधिरसरोवराणि निर्मितवान्। तेषु रुधिरपूर्णेषु सरःषु, क्रोधवशात्, पितृन् रुधिरे तर्पितवान्—इति श्रुतम्। ततः पितरः ऋचीकादयः आगत्य रामम् ऊचुः—“राम, राम, महाभाग, तव तर्पणेन तुष्टाः स्मः, हे भार्गव।” तव पितृभक्त्या, वीर्येण च, वरेच्छय, हे महायशः, यद् इच्छसि, तव शुभम् अस्तु। रामः उवाच—“यदि पितरः मयि तुष्टाः, यदि अहं तेषां कृते योग्यः, यदि च क्रोधेन क्षत्रियवधम् अकरवम्—ततः पापात् विमुक्तिः मे वरः भवतु; एते सरः तीर्थानि प्रसिद्धानि भूत्वा पृथिव्याम् अस्तु।” “तथास्तु”—इति पितरः रामम् ऊचुः; तं क्षमयितुं आज्ञाप्य, स रामः विरमितवान्।