कचः तदा तस्मै उक्तवान्—"मया यथा उक्तं, मम ज्ञानस्य फलप्राप्तिर्न स्यात्; यं तु अहं एतत् शिक्षयिष्यामि, तस्य ज्ञानस्य फलम् अवश्यं भविष्यति।" एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठः कचः शीघ्रं देवेन्द्रस्य निकेतनं जगाम। तत्र गच्छन्तं तम् इन्द्रप्रमुखाः सर्वे देवाः बृहस्पतिसहितं कचं सत्कृत्य, एवं वचनम् ऊचुः—"त्वया अस्माकं हितार्थं अद्भुतं कर्म कृतम्; तत् तव कीर्तिं न नाशयिष्यति। त्वं स्वभागं अवश्यं प्राप्स्यसि।" कचस्य तु विद्याम् अधीत्य, देवाः हृष्टाः अभवन्; तस्माद् विद्याम् अधिगम्य, ते देवाः परितुष्टाः। ततः सर्वे देवाः समागत्य शतक्रतुम् ऊचुः—"इदानीं तव वीर्यस्य समयः प्राप्तः, हे पुरन्दर, शत्रून् विनाशय।" तैः एवमुक्तः सः मागवान् "एवं भवतु" इति प्रत्युक्त्वा निर्गतः। वनमध्ये स्त्रियः दृष्ट्वा, सः वायुवत् भूत्वा तासां वसनानि सम्यक् मिश्रयामास। ताः कन्याः, जलात् सह सर्वाः निर्गत्य, यानि वसनानि समीपे आसन्, तानि तानि विविधानि परिधानानि परिधाय। तत्र वृषपर्वणः कन्या शर्मिष्ठा, अज्ञानतः, देवयान्याः वसनं आदत्त; सर्वेषां वसनानि हि मिश्रितानि आसन्। ततः तस्याः विषये, राजन्, देवयानी-शर्मिष्ठयोः विवादः उत्पन्नः। देवयानी उवाच—"मम वसनं किमर्थं गृहीष्यसि, असुरकन्ये, या मम शिष्या असि? एषा वृत्तिः उचितं न ते, त्वयि न शुभा।" "तव पिता, उपविष्टः शयानो वा, मम पितरम् एव सदा स्तुत्वा, वार्तिकवत्, सविनयम् उपतिष्ठते। यः याचते, स्तौति, दानं च गृह्णाति, तस्य त्वं कन्या; अहं तु या स्तूयते, ददाति, न गृह्णाति, तस्य कन्या। अतः याच, शप, वैरं कुरु, कोपं कुरुष्व, हे याचके! निरायुधा असि, सशस्त्रं प्रति विक्षिप्यसे; रिक्तहस्ता, सम्प्रयुक्ता असि, हे प्रत्यूहके।" "त्वं कञ्चिद् प्रतिपक्षं प्राप्स्यसि, अहं त्वां न मन्ये। यदि पुनः मम प्रति किंचित् वक्तुम् इच्छसि, हे याचके—" इति। एवं देवयानीं गर्वितां स्ववसनसमाश्रितां दृष्ट्वा, शर्मिष्ठा ताम् उन्मत्तभावेन कूपे अपातयत्; सा पापचेतसा, मृतां मेनिरे, स्वपुरं प्रतिजगाम। सा क्रोधवेगेन नावलोक्य स्वगृहं प्रविश्य, असुरधर्मं पालयन्ती, शान्तभावेन स्थितवती। ततः नहुषस्य पुत्रः ययातिः तत्र आगतः। तस्य अश्वाः रथश्च श्रान्तौ, मृगयायै च विहरन्, सः नहुषात्मजः पिपासुः, पर्यटन्, कूपं दृष्टवान्, यस्य जलम् अपि शुष्कम्। तत्र सः राज्ञा तां कन्यां दीप्यमानां शोभायमानां दृष्टवान्; दिव्यरूपधारिणीं तां कन्यां दृष्ट्वा, पप्रच्छ। सः सौम्यैः वाक्यैः तां सान्त्वयन्, अपृच्छत्—"काऽसि त्वं, कृष्णवर्णे, ताम्रनखाङ्गुलि, मणिकुण्डलभूषिते?" "दीर्घकालं चिन्तारता, कुशलं श्वससि; कथं त्वं कुशगुल्मसंवृतकूपे पतिता?" "यः ज्ञानबलात् देवान् हतान् दैत्यान् पुनरुत्थापयति—" "अहं तस्य शुक्रस्य कन्या, नूनं स मम आपत्तिं न जानाति। एषा मम दक्षिणहस्तः, ताम्रनखाङ्गुलिः, हे राजन्।" "मम हस्तं गृह्य मां उद्धर; त्वां कुलीनं मन्ये। त्वं शान्तः, बलवान्, कीर्तिमान् इति जानामि।" "अतः कूपपतितां मां उद्धर्तुं अर्हसि।" तदा राजा तस्याः दक्षिणहस्तं गृह्य, तां कूपात् उद्धृत्य, शीघ्रं प्रोत्थाप्य, तस्यां समाश्वास्य, उवाच—"यत्र इच्छसि, तत्र गच्छ; ते भयम् नास्ति।" इति राज्ञा उक्ता, देवयानी प्रत्युवाच। सा उवाच—"मां शीघ्रं नय; त्वं मे प्रियतमः। मम हस्तग्रहणात्, त्वं मम पतिः भविष्यसि।" इति उक्ते, राजा क्षत्रियवंशसमुत्पन्नः प्रत्युवाच—"भद्रे, त्वं ब्राह्मणी; अतः मया सह संयोगः न युक्तः।" "त्वं काव्यस्य कन्या, सर्वलोकाचार्यस्य; अतः अहम् अपि अद्य भीतोऽस्मि, न युक्तं भवति।" "यदि त्वं मां न इच्छसि, तर्हि मम पितरः त्वां मम कृते वरिष्यति; तेन त्वं माम् अवाप्स्यसि; इदानीं गच्छ।" इति। तदा राजा तां सुंदरनितम्बिनीं अनुज्ञाप्य, स्वपुरं प्रतिजगाम; नहुषात्मजस्य गच्छतः, देवयानी अपि— कस्मिंश्चिद् स्थले गत्वा, वृक्षं आलम्ब्य, रुदन्ती तस्थौ। तदा सा कन्या दीर्घं स्थित्वा, भार्गवः तां स्मरन्, पुत्र्याः स्नेहेन, तस्यै दायिकां उवाच—"दायिके, शीघ्रं गत्वा, बहिर्गतां देवयानीं आनय।" एवमुक्ता सा दायिका शीघ्रं तत्र प्रस्थितवती; यत्र यत्र सा गच्छति, तत्र तत्र अन्वेषयन्ती, पदे पदे विचिन्वती। तत्र तां दुःखार्तां, क्लान्तां, रुदन्तीं स्थितां दृष्ट्वा, दायिका उवाच—"किं त्वया जातम्, वत्से? शीघ्रं वद; तव पिता त्वां आह्वयति।" एवमुक्ता, सा दायिकायै शर्मिष्ठया कृतं दुःखं न्यवेदयत्; शोकातुरा सा घूर्णिकां, पुरतः आगतां, प्राह—"शीघ्रं गच्छ, घूर्णिके, तत्क्षणात् पितरं मे वद।" ततः सा घूर्णिका शीघ्रं तत्र, असुरभवनं जगाम।