काचः, शतं वर्षाणि गुरुकुले निवसित्वा, गुरोः अनुमतिं लब्ध्वा देवानां निवासाय गन्तुम् उद्यतः। तस्मिन् मुक्ते गुरुणा, काचः स्वर्गलोकं प्रति प्रस्थितः। तदा देवयानी तम् इदं वाक्यम् उवाच— “अङ्गिरसः पौत्रः त्वं, आचारेण, कुलेन, विद्यया, तपसा, दमेन च प्रकाशसे। यथा मम पितामहः अङ्गिराः पूज्यः कीर्तिमांश्च, तथा मम पिता बृहस्पतिः अपि पूज्यः मान्यश्च। एतद् ज्ञात्वा, मम उक्तं त्वया ज्ञातव्यम्, यथा अहम् त्वयि व्रतधरे धर्मे स्थिता आसीम्। त्वं विद्याम् अधीत्य, त्वत्तः प्रियतमा अहम्, अतः माम् अनुगृह्णीयाः, विधिना मन्त्रेण मे पाणिं गृहाण। यथा तव पिता त्वया पूज्यः, तथा त्वं मया अपि पूजनीयतरः। त्वं मम जीवितात् अपि प्रियः, महात्मनः भृगुवंशस्य सुतः, अतः गुरु-पुत्र्या अहम्, धर्मतः त्वया नित्यं पूज्या। यथा मम गुरुश्च शुक्रः त्वया नित्यं पूज्यते, तथा अहम् अपि त्वया पूज्या, अतः माम् एवं न वद। त्वं गुरोः पुत्रः, अहम् तव पितुः शिष्यस्य पुत्र्या, अतः त्वया अहम् पूज्या मान्या च द्विजोत्तम।" काचः प्रत्युवाच— “यदा असुराः मां पुनः पुनः हत्वा, त्वया मम कृते स्निग्धता दर्शिता, ताम् अद्य स्मर। त्वं मम सख्ये च प्रेम्णि च परमां भक्तिं जानासि, धर्मज्ञ, अतः त्वं नित्यं भक्तां माम् उत्सृज न अर्हसि।" काचः पुनरुवाच— “देवयानि, त्वं मां अनशास्ये न शासनीयासि; मयि अनुग्रहं कुरु, त्वं मम गुरोः अपि पूज्यतराऽसि, शुभे। यत्र त्वं, चन्द्रमुखि विशाललोचने, तत्र अहम् अपि स्थितः, कव्यस्य गर्भे वसन्, तेजस्विनि। धर्मतः त्वं मम भगिनी, तनुत्रे, अतः एवं न वद; सुखेन मया वासितम्, न चापि कोपः अस्ति। त्वां विसृज्य गमिष्यामि; शुभं मे पन्थानम् इच्छ। धर्मं न लङ्घयन्, स्मर माम्, पुनः कथा यदा श्रोतव्या। सदा सतर्का भूत्वा, गुरुम् अनन्यभावेन सेवस्व।" देवयानी उवाच— “यदि धर्मार्थं च कामार्थं च प्रार्थ्यमाना त्वया, मां त्वं परित्यजसि, तदा काच, एषा विद्या त्वया न फलप्रदा भविष्यति।" काचः प्रत्युवाच— “त्वां गुरु-पुत्रीं पश्यन्, न दोषतः, न च गुरुणा अनुमतं, अतः यथेष्टं मां शप।" अनन्तरं काचः उवाच— “पूर्वं धर्मं अनुसृत्य, देवयानि, त्वया अद्य कामात्, न धर्मतः, अकारणं शप्तोऽहम्। अतः यं त्वया कामं काङ्क्षसि, स तेन मार्गेण न सिध्येत; न ऋषिपुत्रः कश्चित् तव पाणिं गृह्णीयात्।" देवयानी प्रत्युवाच— “यथा त्वया उक्तम्, तथा तव विद्या न फलप्रदा भविष्यति; किंतु यस्मै त्वं एतां विद्याम् उपदास्यसि, तस्मै सा फलप्रदा स्यात्।" एवं उक्त्वा, काचः द्विजश्रेष्ठः शीघ्रं देवानां नाथस्य निवासं प्रति जगाम। तं समागतं दृष्ट्वा, देवा इन्द्रपुरोगमाः बृहस्पतिना सह काचम् अर्चयित्वा, इदं वचनम् ऊचुः— “अद्भुतं कर्म त्वया अस्माकं हितार्थं कृतम्, तव कीर्तिः न नश्येत्, स्वं भागं च प्राप्स्यसि।" काचः सम्पूर्णं ब्रह्मविद्यां अधिगम्य, देवा हृष्टाः अभवन्; काचात् तां विद्याम् अधीत्य, ते तृप्तिम् अगच्छन्। ततः सर्वे देवा समागम्य, शतक्रतुम् ऊचुः— “इदानीं ते वीर्यस्य अवसरः, शत्रून् नाशय, पुरन्दर।" इति उक्तः, इन्द्रः “एवं भवतु" इति प्रत्युवाच, वनं प्रति जगाम। तत्र ताः कन्याः चैत्ररथ-सदृशे वने क्रीडन्त्यः आसन्; स इन्द्रः वायुवत् भूत्वा, तासां वस्त्राणि सम्यक् मिलितवान्। ताः कन्याः जलात् निष्क्रान्त्य, यानि यानि वस्त्राणि प्राप्य, तानि तानि विविधानि वस्त्राणि परिधाय। तत्र वृशपर्वणः पुत्री शर्मिष्ठा, अविज्ञाय, देवयायाः वस्त्रं जग्राह, सर्वेषां वस्त्राणां संमिश्रत्वात्। तदा, राजन्, तयोः देवयायाः शर्मिष्ठायाश्च तस्मिन् विषये विवादः अभवत्। देवयानी उवाच— “कस्मात् मम वस्त्रं गृह्णासि, त्वं मम शिष्या, असुरकन्ये? असाम्प्रदायिकं तव आचरणं न शुभं।" पुनरपि सा उवाच— “तव पिता, उपविष्टः शयानो वा, मम पितरम् अग्रे तिष्ठति, स्तुतिं कृत्वा, विनीतः, दीनवत्। त्वं याचकस्य पुत्री, स्तुतिकर्त्री, दानग्रहिणी; अहम् स्तुत्यस्य, दातारः, अदानग्रहिण्याः पुत्री।" ततः देवयानी ताम् अपमानयन्ती पुनरुवाच— “इदानीं याच, शप, वैरम् आचर, क्रुधस्व, हे याचके! असिना विना, सशस्त्रस्य प्रति उद्विग्ना; निरस्त्रस्य, क्षुभ्यसि, हे याचक! त्वं प्रतिद्वन्द्विनं प्राप्स्यसि, अहं त्वां न गणयामि। यदि पुनः मां प्रति वदिष्यसि, हे याचके—" एवं देवयानीं गर्वितां वस्त्रग्रहणाय प्रवृत्तां दृष्ट्वा, शर्मिष्ठा ताम् कूपे क्षिप्त्वा, स्वपुरं प्रत्यगच्छत्, “सा मृताऽस्ति" इति दुष्टचित्ता। सा क्रोधवेगेन, अनवलोक्य, स्वगृहं प्रविश्य, शान्ता अभवत्, असुरधर्मम् अनुवर्त्य। तदा नहुषस्य पुत्रः ययातिः तस्मिन् स्थले आगतः। सः अश्वैः रथेन च श्रान्तः, मृगयाम् इच्छन्, क्षुधार्तः च, तत्र कूपं दृष्ट्वा, यस्य जलं शुष्कम्। तत्र राजा तां कन्यां दीप्यमानां पावकसदृशीं दृष्ट्वा, दिव्यरूपधरां तां युवतिं दृष्ट्वा, पप्रच्छ।