तदा कचः, ज्ञानामृतं मूढस्य कर्णेषु यः पिपर्ति, यथा त्वया, आर्य, कृतं, तं जनं पितरं मातरं च मन्ये; तस्य कर्म विदित्वा कदापि द्वेषेण न व्यवहर्तव्यमिति सन्देशं दत्तवान्। यः च परमं तत्त्वं ददाति, स एव विदुषां निधीनां निधिः; ये तु गुरुं न पूजयन्ति, ते पापलोकान्, चञ्चलान्, अधिष्ठानरहितान् गच्छन्ति। शुक्राचार्यः, मद्यपानदोषकृतं, कचस्य पुनरुत्थानं दृष्ट्वा, मद्यपानजन्यविमूढचेतसः दैत्यस्य कचस्य निग्रसनं च स्मृत्वा, क्रुद्धः सन्, ब्राह्मणद्रोहाय प्रवृत्तुम् इच्छन्, वाक्यमिदं प्रोवाच— "यः कश्चन ब्राह्मणः, अद्य प्रभृति, मोहात् मन्दबुद्धिः सन्, धर्मं च ब्राह्मण्यं च परित्यज्य, मद्यं पिबेत्, स लोकेऽस्मिन्परत्र च निन्द्यः स्यात्।" "एषा ब्राह्मणधर्मसीमा मया सर्वेषां लोकानां कृता; सदा गुरुपरायणाः सत्प्रवृत्ताः ब्राह्मणाः, देवाः, भूतानि च शृण्वन्तु।" एवं उक्त्वा, महात्मा शुक्राचार्यः, तपसां निधिः, मोहिता दानवान् आहूय, तान् संबोधितवान्— "बालाः यूयं, दानवा, कचः सिद्धः मया सह स्थास्यति। सञ्जीवनीविद्यां लब्ध्वा, स महात्मा ब्राह्मणः ब्रह्मवर्चसम् आपन्नः स्थास्यति।" "कचस्य एष महत्कर्म देवकारणाय कृतम्; तस्य यशः कालात्ययेऽपि न नश्यति, यश्च यज्ञार्हः स्यात्।" एवं उक्त्वा, भृगुवंशजः मौनं आजगाम; विस्मिताः दानवा स्वगृहान् प्रत्यपद्यन्त। कचः, गुरुशुश्रूषया शतवर्षाणि स्थित्वा, अनुमतिं लब्ध्वा, देवानां निकेतनं प्रति याय। तस्मिन्नपि काले, कचस्य प्रस्थानसमये, देवयानी तमिदं वचनमब्रवीत्— "अङ्गिरसः पौत्र, आचारेण, कुलप्रभवेन, विद्यया, तपसा, दमेन च त्वं दीप्तिमान्। यथा मम पितामहः अङ्गिरा पूज्यः, तथा मम पिता बृहस्पतिः अपि पूज्यः। एतद् ज्ञात्वा, मुनिव्रते स्थितः, मम वाक्यं त्वया ज्ञातव्यम्।" "त्वं विद्या-सम्पन्नः, मम भक्तां गृहाण; विधिवत् मन्त्रेण मम पाणिं गृह्णीयाः। यथा तव पिता तव पूज्यः, तथाहं त्वया अधिकं पूज्या।" कचः सस्नेहमब्रवीत्— "त्वं महात्मनः भृगुपुत्रस्य प्राणादपि प्रिया, आचार्यकन्या धर्मतः सदा मम पूज्या; यथा गुरुः शुक्रः सदा मया पूज्यः, तथा त्वमपि देवयानि; अतः त्वं मां एवं न वद। त्वं गुरोः पुत्री, अहं तव पितुः शिष्यपुत्रः; अतः त्वं मम पूज्या।" देवयानी पुनरुवाच— "यदा त्वं असुरैः पुनःपुनः हन्यमानः, तदा मम स्नेहं त्वं अद्य स्मर। मम परमं स्नेहं त्वं वेत्सि; धर्मज्ञ, त्वं भक्तां मां न परित्यजाः।" कचः प्रत्यब्रवीत्— "देवयानि, यदनुशासनं न कार्यं, तत्र मां न नियुङ्क्षीः; त्वं मम गुरोः अपि अधिकं पूज्या; अतः मां अनुगृह्णीष्व।" "यत्र यत्र त्वं स्थितवती, तत्र तत्र अहम् अपि स्थितवान्, काव्यगर्भे वसन्। धर्मतः त्वं मम भगिनी; अतः एवं न वद; अहं सुखं स्थितवान्, कोपः नास्ति।" "त्वां वन्दित्वा गच्छामि; पन्थानं मे शुभं कुरु; धर्मं न लङ्घयित्वा, पुनः आख्याने मां स्मर; सदा गुरुम् श्रद्धया सेवस्व।" देवयानी उवाच— "यदि त्वं धर्मकामार्थं प्रार्थिता सती मां न गृह्णासि, तर्हि कच, तव विद्या न निष्पद्यते।" कचः उवाच— "गुरोः पुत्रीमिव त्वां परिगृह्य न गृह्णामि; न दोषात्, नापि गुरुणा अनुमतः; अतः यथा इच्छसि, मां शप।" "पुरातनधर्मानुसारं वदामि; त्वया अद्य कामात्, अधर्मतः, मया अन्यायेन शप्तः।" "अतः यः तव अभिलाषः, स न सम्पद्यते; न कश्चन मुनिपुत्रः तव पाणिं गृह्णाति।" "त्वया यथा उक्तं, मम विद्या न निष्पद्यते; यं तु अहं शिक्षयिष्यामि, तस्य सा निष्पद्यते।" एवं उक्त्वा, द्विजश्रेष्ठः कचः शीघ्रं देवेन्द्रनिकेतनं प्रति जगाम। तं समायान्तं दृष्ट्वा, देवा इन्द्रप्रमुखाः, बृहस्पतिना सह कचम् पूजयित्वा, वाक्यमिदम् ऊचुः— "अद्भुतं कर्म यत् त्वया अस्माकं हिताय कृतम्, तव यशः न नश्यति; तव भागः भविष्यति।" कचस्य विद्याम् अधिगम्य, देवा हृष्टाः अभवन्; कचात् ताम् विद्याम् अधिगम्य, तृप्ताः अभवन्। ततः सर्वे देवा एकत्र समागत्य शक्रम् ऊचुः— "इदानीं तव वीर्यकालः; शत्रून् नाशय, पुरन्दर।" तैः एवम् उक्तः, माघवः 'एवमस्तु' इति प्रत्युवाच, निर्गत्य, कानने स्त्रियः दृष्टवान्। यत्र कन्यकाः चित्ररथोपमवने क्रीडन्त्यो अभवन्, तत्र वायुरूपं गत्वा, तेषां वसनानि सम्यक् मिश्रयामास। ताः कन्यकाः, जलात् निष्क्रम्य, यानि यानि वस्त्राणि उपलभ्य, तानि तानि विविधानि परिधानानि चक्रुः। तत्र वृशपर्वणः कन्या शर्मिष्ठा, सर्वेषां वस्त्राणां संकरात्, अजानन्त्या देवयानीयाः वस्त्रं गृह्णीत।