तदा शुक्रः काव्यः कचं गर्भे स्थितं ब्राह्मणं पृष्टवान्—"कथं त्वं मम उदरे प्राप्तः? किमर्थं चात्र वससि? ब्रूहि ब्राह्मण! अद्यैवासुरान् विनिहत्य देवतान् गच्छामि।" कचः प्रत्युवाच—"भगवन्, तव प्रसादात् मे स्मृतिर्न जहाति; सर्वं यथावत् स्मरामि। अन्यथा तपो मे क्षयमवाप्नुयात्, अतः एतद् भीषणं दुःखं सहिष्णोऽस्मि।" सः पुनरुवाच—"मया सुरपाने त्वया प्राप्तः, असुरैः हतः, दग्धः, चूर्णीकृतश्चास्मि, हे काव्य! ब्राह्मणस्य मायया, असुरमायया च, त्वं सति कः तां अतिवर्तेत?" ततः शुक्रः काव्यः कचं प्रीत्या पप्रच्छ—"किं ते अद्य करवानि, वत्स? मम मृत्युनैव कचः जीवेत्; उदरभेदनं विना देवयानीयाः कचः न दृश्यते।" "द्वे दुःखे मां दहतः अग्निवत्—कचस्य नाशः, तव चापि विनाशः। कचे नष्टे सुखं नास्ति; त्वयि हतेऽहं जीवितुं न शक्नोमि।" "त्वं सिद्धः, बृहस्पतेः पुत्र, यतः देवयानी त्वां सम्यक् सेवते। प्राप्तुमर्हसि जीवितप्रदं विद्यां; अन्यथा त्वं कचरूपेणैव इन्द्रो भविष्यसि।" "मम उदरात् प्राप्तः ब्राह्मणः विना अन्यः कोऽपि न जीवन् निर्गतः; अतः विद्यां प्राप्नुहि।" "मम सुतः भूत्वा, मां पूजितमिव पूजय; शरीरात् निर्गत्याचारं पालय, गुरोः विद्यां लब्ध्वा पण्डितो भव।" ततः कचः गुरोः विद्यां प्राप्य, उदरं भित्त्वा निर्गतः; सः सुन्दरः कचः शुक्रस्य शरीरात् पूर्णचन्द्र इव शुक्लपक्षे प्रादुरभवत्। तं पतितं ब्रह्मतेजसा युक्तं दृष्ट्वा, कचः मृतं शुक्रं पुनरजीवयत्; सिद्धविद्यां प्राप्य, सः गुरुम् प्रणम्य उवाच— "योऽज्ञानिनां श्रवणे विद्यामृतं पाति, सः पिता माता च; तस्य कृतज्ञः कदापि वैरं नाचरेत्।" "यो हि परमार्थदात्ता, सः विदुषां निधानानां निधानम्; यो गुरुमनादृत्य वर्तते, ते पापलोकान् गच्छन्ति, अस्थिरान्, अधारान्।" शुक्रः तु सुरापानदोषेण, मोहरूपेण कचस्य निग्रहं दृष्ट्वा, कोपेनोत्थाय ब्राह्मणस्य प्रतिकूलं कर्तुमिच्छन्, सुरापानं प्रति क्रुद्धः स्वयम् अवदत्— "यः ब्राह्मणः अद्य प्रभृति मोहात्, बुद्धिनाशात्, सुरां पिबेत्, धर्मं ब्राह्मण्यं च त्यक्त्वा, सः अस्मिन्लोके परत्र च गर्हितः स्यात्।" "मया एष ब्राह्मणधर्मस्य सीमाः सर्वेषां लोकेषु स्थापिता; धर्मनिष्ठाः ब्राह्मणाः, गुरुभक्ताः, देवाः, भूतानि च एतद् शृण्वन्तु।" एवं उक्त्वा, स महात्मा, तपोनिधिः, तान् मोहितचित्तान् दानवान् आहूय, इदं वचनं तेषां प्रति प्रोवाच— "दानवाः, बालाः भवन्तः; सिद्धः कचः मम समीपे स्थास्यति। सञ्जीवनीविद्यां प्राप्य, स महात्मा ब्राह्मणः ब्रह्मवर्चस्वी मम समीपे स्थास्यति।" "कचः देवकार्यार्थं दुःसाध्यं कर्म कृतवान्; तस्य कीर्तिः कालान्तरेऽपि न क्षीयते, यज्ञभाग्यश्च स्यात्।" एवं उक्त्वा, भृगुवंशसम्भूतः मौनं जग्राह; विस्मिताः दानवाः स्वगृहं प्रत्यगच्छन्। कचः शतसंवत्सरं गुरुसंनिधौ वसित्वा, अनुमतौ लब्ध्वा, देवानां गृहम् गन्तुम् उद्यतः। तस्मिन् कचे गुरुणा मुक्ते देवस्थानं प्रति प्रयाते, देवयानी तमिदं वचनमब्रवीत्— "अङ्गिरसः पौत्र, त्वं आचार्यवंशविज्ञानतपःसंयमैः शोभसे।" "यथा अङ्गिरा मम पितामहः पूज्यः कीर्तिमांश्च, तथैव मम पिता बृहस्पतिः पूजनीयः।" "एतद् विदित्वा, यथा अहं त्वयि व्रतसंयमयुक्ता आचरम्, तथा त्वं जानातु।" "त्वं विद्वान्, त्वां सम्यक् सेवमानां मां गृहाण; विधिवद् मन्त्रेण मम हस्तं गृहाण।" "यथा तव पिता त्वया पूज्यः, तथा त्वं मया अधिकतरं पूज्यः।" कचः प्रत्युवाच—"त्वं महात्मनः भृगुपुत्रस्य प्रिया; गुरुपुत्र्या धर्मतः त्वं मया सदा पूज्यसे।" "यथा मम गुरुः शुक्रः तव पिता मया सदा पूज्यते, तथा त्वं अपि देवयानी; मा एवं वद।" "त्वं गुरुपुत्री, अहं तव पितुः शिष्यपुत्रः; अतः त्वं मया पूज्या, नम्या च, द्विजोत्तमे।" देवयानी पुनरुवाच—"यदा त्वं, कच, असुरैः पुनःपुनः हतः, तदा आरभ्य मम त्वयि स्नेहं स्मर।" "त्वं मम परमं सख्यं प्रेम च वेत्सि; धर्मज्ञ, त्वं न मां त्यक्तुमर्हसि, निष्कलुषां भक्ताम्।" कचः पुनरुवाच—"देवयानि, त्वं माम् अयुक्ते न आदेशय; त्वं मम गुरोः अपि अधिकं पूज्या, सौम्ये, तस्मात् मां प्रति अनुग्रहम् कुरु।" "यत्र त्वं, सुश्रोणि, चन्द्राननानने, वससि, तत्र अहम् अपि, काव्यस्य गर्भे स्थितः, वसामि।" "धर्मतः त्वं मम भगिनी; मा एवं वद। सुखेन वसामि, सुशीले, न मे कोऽप्यपकारः।" "त्वां उपसंहृत्य गच्छामि; मम गन्तुं शुभं वद। धर्मं न लङ्घयन्, स्मृतौ मम नाम स्मर; सदा सम्यक् गुरुम् उपचरेथाः।" देवयानी उवाच—"यदि धर्मकामार्थं प्रार्थिते त्वया त्यजसि, तर्हि कच, एषा विद्या तव न सिध्येत।" कचः प्रत्युवाच—"त्वां गुरुपुत्रीं मन्ये, न दोषात् त्वां न गृह्णामि; न च गुरुणा अनुमतः। तस्मात् मां यथेष्टं शप।" "पुरातनधर्मानुसारं वदन्, अहं त्वया कामात् अद्याधर्मतः शप्तः।" "तस्मात्, या ते कामना, सा न सिध्येत; न कश्चन मुनिपुत्रः तव हस्तं गृह्णीयात्।