काचः पञ्चशतानि वर्षाणि नियमं पालयन् वनमध्ये एकाकी गोःरक्षणं कुर्वन् स्थितः। तस्य दीर्घकालं नियमपालनं दृष्ट्वा दानवाः काचस्य Brihaspati-विरोधात् तथा स्वविद्यायाः रक्षणाय कोपिताः तं काचं वनमध्ये एकाकिनं गोःरक्षकं सन्तं हत्वा तस्य शरीरभागान् श्वभिः खादितुम् ददुः। ततो गोःरक्षकविहीनाः गावः स्वगृहं प्रत्यागच्छन्। गावः काचं विना वनात् प्रत्यागच्छन् इति दृष्ट्वा देवयानी, कालेन उपयुक्तं वचनं पितरं प्रति उवाच— "त्वया यज्ञः कृतः, सूर्यः अस्तं गतः, गावः आगच्छन्, किन्तु काचः न दृश्यते। नूनं काचः मृतः वा हतः वा—विना तं अहं जीवितुं न शक्ये, सत्यमेतत् पितः।" ततः Bhargava-महर्षिः मृतसञ्जीवनीविद्यया काचं आह्वयत्। काचः श्वभिः शरीरभागेषु स्थितः आह्वानात् बाह्यं प्रकटः अभवत्, तेन विद्यया हर्षितः। "काचः दीर्घकालं विलम्बितः किमर्थम्?" इति पृष्ट्वा देवयानीं प्रति काचः उत्तरं दत्तवान्। सः श्रान्तः वटमूलं शरणं गच्छन्, तत्र सर्वाः गावः अपि वटमूलं शरणं गच्छन्। तत्र दानवाः काचं दृष्ट्वा पृष्टवन्तः— "त्वं कः?" सः उवाच— "अहं Brihaspati-पुत्रः काचः।" तस्य वचनं श्रुत्वा दानवाः पुनः काचं हत्वा तं टुक्कटुक्कं कृत्वा श्वभ्यः शृगालभ्यः च दत्त्वा स्वगृहं हृष्टाः प्रत्यागच्छन्। ततः Bhargava-महर्षिः विद्यया काचं पुनः आह्वयत्; काचः जीवितं पुनः प्राप्त्वा देवयानीं समीपं आगच्छन्। ब्राह्मणकन्यया पृष्टः काचः "हतः अस्मि" इति उवाच। देवयानी पुनः काचं पुष्पाणि आनयेत् इति उक्तवती। काचः पुनः वनं गतः, दानवाः तं दृष्ट्वा तृतीयवारं हत्वा तं समुद्रजलमध्ये विसृज्यन्। काचः दीर्घकालं न दृष्टः इति पुनः देवयानी पितरं सूचयति; ब्राह्मणः विद्यया पुनः आह्वयत्, काचः पुनः आगत्य सर्वं यथावत् कथयति। ततः तृतीयवारं दानवाः काचं हत्वा, तं दग्ध्वा, भस्मीकृत्य, तस्य भस्म ब्राह्मणाय तथा स्वयम् अपि पानाय ददुः। Bhargava-वंशीयः तं भस्मं सुरामिश्रितं दानवैः सह पिबन्, सूर्यास्ते गोपालाः गावः प्रत्यागच्छन्। देवयानी सन्देहं कृत्वा पुनः पितरं उवाच—"पुष्पाणि आनयितुं प्रेषितः काचः न दृश्यते। नूनं काचः मृतः वा हतः वा—विना तं अहं जीवितुं न शक्ये, सत्यमेतत् पितः।" पितरः पुत्र्याः वचनं श्रुत्वा, काचं मन्त्रेण आह्वयत्, न जानन् काचः बहिः वा अन्तः वा अस्ति। "काचः Brihaspati-पुत्रः मृत्युलोकं गतः; मृतसञ्जीवनीविद्यया पुनः पुनः जीवितः, किन्तु पुनः पुनः हतः—किं कर्तव्यम्?" इति पितरः उवाच। "मा शोच, मा रुद, देवयानी। त्वं ब्रह्मणा, ब्राह्मणैः, इन्द्रेण, वसुभिः, अश्विभिः च प्रियता।" "दैत्याः अपि सर्वं जगत् अपि त्वां सत्कृत्य सेवते। द्विजः पुनः पुनः जीवितः न शक्यते—यद्यपि जीवितः, पुनः हतः।" "Angiras-प्रथमः तस्य पितामहः, Brihaspati-तपःसंपन्नः तस्य पिता—तस्य पुत्रस्य वा पौत्रस्य मृत्ये अहं किम् न शोचामि?" "काचः ब्रह्मचारी, तपस्वी, कर्मनिष्ठः—अहं काचस्य मार्गं अनुसरिष्यामि, न खादिष्यामि, काचः प्रियः नास्ति, पितः।" "किं पापं, ब्राह्मणवधः अपि इन्द्रं न दहति?" इति देवयानी पितरं प्रेरयति। महर्षिः पुनः काचं तीक्ष्णेन मन्त्रम् आह्वयत्। काचः, विद्याबलसम्पन्नः, गुरुभयात्, आह्वानात्, शनैः उदरान्तः वचनं उवाच—"कृपया, भगवन्, अहं काचः, ते नमः। पुत्रवत् मां मन्यस्व।" Bhargava-महर्षिः पृष्टवान्—"काचः, केन उपायेन अत्र आगतः? किमर्थम् उदरे वससि?" काचः प्रत्यवदत्—"तव प्रसादात्, स्मृति न त्यजति; सर्वं यथावत् स्मरामि। अन्यथा तपः ह्रियेत, अतः दुःखं सहामि।" "दानवैः सुरापानाय हत्वा, दग्ध्वा, पीडयित्वा, तव उदरे दत्तः। ब्राह्मणविद्या तथा दानवविद्या, तव उपस्थिते, कथं तव उत्क्रान्ति?" "किं तव प्रियं करिष्यामि? मम मृत्ये काचः जीवेत्; उदरभेदनात् एव काचः देवयानीयाः दृष्टः स्यात्।" "द्वौ दुःखौ मां दहतः—काचस्य विनाशः, तव अपि विनाशः। काचः नास्ति, सुखं नास्ति; त्वं विनशसि, अहं न जीवामि।" "त्वं Brihaspati-पुत्रः, देवयानी त्वां याचते; तस्मात् जीवितविद्यां प्राप्तुम् अर्हसि। अन्यथा अद्य इन्द्रः काचरूपे भविष्यसि।" "मम उदरात् जीवितः ब्राह्मणः एव पुनः बहिः आगतः; तस्मात् जीवितविद्यां प्राप्नुहि।" "मम पुत्रः भूत्वा मां पूज्यं पूजय; उदरात् निर्गत्य, शिष्यतया आचारं पालय, विद्यां प्राप्य विद्वान् भव।" काचः विद्यां प्राप्य, उदरं विदार्य, ब्राह्मणस्य शरीरात् निर्गतः; काचः शोभनः, पूर्णचन्द्रः शुक्लपक्षान्ते इव, तस्मात् प्रकटः अभवत्। तं पतितं ब्राह्मतेजसां समूहं दृष्ट्वा, काचः मृतं जीवितवान्, सिद्धविद्यां प्राप्त्वा, गुरुं नमस्कृत्य, तस्मै वचनं उवाच।