ययातिः, पौरववंशस्य प्रतिष्ठापकः, पितरं प्रति प्रीतिपूर्वकं उक्तवान्—"त्वया मम वंशः प्रवृत्तः; त्वमेव मम पुत्रः, वंशपरम्परा त्वया स्थिता। लोकस्य मध्ये पौरववंशः तव नाम्ना विख्यातः भविष्यति।" ततः स राजर्षिः, पौरुं राज्ये स्थाप्य, धर्मानुष्ठानानि कृतवान्, भृगुगिरौ महातपः आचरितवान्। कालस्य प्रवाहे, दीर्घकालं तपः कृत्वा, स राजा स्वपत्नी सह उपवासव्रतम् आचर्य, स्वर्गलोकं गतः। ततः जनमेजयः ऋषिं प्रति जिज्ञासया उक्तवान्—"ययातिः, अस्माकं पूर्वजः, प्रजापतेः दशमः पुत्रः, कथं स दुर्लभां शुक्रकन्यां प्राप्तवान्? तत्त्वेन मे वद, महर्षे, तथा राजवंशस्य पृथक्प्रजनान् क्रमशः कथय।" ऋषिः प्रत्युवाच—"ययातिः तेजस्वी राजा, देवाधिपतिसदृशः, शुक्रः च वृशपर्वा च तस्य कन्यां पूर्ववत् दत्तवन्तौ। तव प्रश्नानुसारं, जनमेजय, अहं ययातिनः नहुषपुत्रस्य देवयानीयुक्तं विवाहं सम्पूर्णतया वर्णयिष्यामि। त्रैलोक्ये—चराचरे—देवदानवयोः अधिपत्यार्थं महद् युद्धम् अभवत्। विजयाकाङ्क्षया, देवाः अंगिरसं यज्ञकर्मणि पुरोहितं चक्रुः; अन्ये काव्युषनं पुरोहितं चक्रुः। तौ द्वौ ब्राह्मणौ, नित्यप्रतिद्वन्दिनौ, युद्धे प्रतिस्पर्धाम् अकुर्वताम्; तत्र देवाः दानवान् संगृहीतान् युद्धे विजितवन्तः। किन्तु काव्यः, स्वविद्याबलनिष्ठः, दानवान् मृतान् पुनः जीवितवान्; ते पुनः देवैः सह युद्धम् अकुर्वन्। असुराः अपि देवान् युद्धे हत्वा, बृहस्पतिः बुद्धिमान् तान् जीवितुं न शशाक; यतो हि तेन विद्या न ज्ञाता या काव्येन ज्ञाता—मृतजीवनविद्या। अतः देवाः महद् शोकं प्राप्तवन्तः। तदनन्तरं, भयग्रस्ताः देवाः बृहस्पतेः ज्येष्ठपुत्रं कचं उपगम्य, तं वचोऽब्रुवन्—"त्वं नः आश्रयः; सर्वतोऽपि सहायं कुरु। सा विद्या अस्माकं हिताय तस्य ब्राह्मणस्य अप्रमेयतेजसः मध्ये स्थितम्। शीघ्रं तां विद्याम् शुक्रात् आनय; हविषां भागं लप्स्यसे। वृशपर्वणः समीपे तं द्रष्टुं शक्यते।" "सः दानवान् रक्षति, अदानवान् न रक्षति। त्वमेव, युवान्, तं ऋषिं जितुं समर्थः। तस्य प्रियकन्या देवयानी—त्वमेव तस्य प्रीतिं प्राप्तुं समर्थः, अन्यः न शक्यते। धर्म, दान, मधुरता, सदाचार, आत्मसंयमेन—यदि देवयानीं तुष्ट्वा तां विद्याम् अवाप्स्यसि।" एवं उक्त्वा, 'एवमस्तु' इति कचः, बृहस्पतेः पुत्रः, देवैः सम्मानितः, शीघ्रं वृशपर्वणः गृहम् अगच्छत्। तत्र शुक्रं दृष्ट्वा, कचः उक्तवान्—"अहं कचः, अंगिरसः पौत्रः, बृहस्पतेः पुत्रः; भगवन्, शिष्यत्वं मे स्वीकरोतु। अहं तव समीपे ब्रह्मचर्यं कर्तुम् इच्छामि; सहस्रवर्षाणि सेवायै अनुमतिं ददातु।" शुक्रः प्रत्युवाच—"कच, स्वागतं ते; तव वचनं स्वीकृतम्। अहं तव पूजां करिष्यामि, यथा बृहस्पतिरेव पूजितः।" 'एवमस्तु' इति कचः तं व्रतं स्वीकृतवान्, शुक्रस्य निर्देशानुसारं। व्रतकालस्य आगमे, कचः व्रतं विधिवत् अङ्गीकृत्य, आचार्यं देवयानीं च सेवितवान्। स युवा ब्राह्मणः, नित्यं तस्यां तुष्टिं यथासम्भवम् उपनयन्, गीतनृत्यवाद्यैः तां युवतिं देवयानीं आनन्दयन्। पुष्पफलादिभिः, विविधैः सेवाभिः, स तां युवतीं देवयानीं जितवान्। देवयानी अपि, तं व्रतानुष्ठायिनं ब्राह्मणं गाननृत्यैः एकान्ते सेवितवती। स्त्रियः तं पुरुषं इच्छन्ति यः गायति, दानं ददाति, मधुरं वदति, सुन्दरः, माल्यधारी च। एवं कचः पञ्चशतानि वर्षाणि व्रतं आचरन्, तदा दानवाः तं ज्ञात्वा... एकदा स गोपालनाय एकाकी वनं गतः; दानवाः, बृहस्पतेः द्वेषात्, स्वविद्यायाः रक्षणाय, तं क्रुद्धाः हत्वा, तस्य अवशेषं वृग्भ्यः खादितवन्तः। ततः गावः, गोपालरहिताः, गृहं प्रत्यागच्छन्। गावः कचं विना वनात् आगच्छन्तीः दृष्ट्वा, देवयानी समये वचनं उक्तवती—"तव होमः कृतः, सूर्यः अस्तं गतः, गावः गोपालं विना प्रत्यागच्छन्ति; कचः, पिता, न दृश्यते। नूनं कचः मृतः वा हतः; तं विना अहं जीवितुं न शक्ष्यामि—सत्यं वदामि।" ततः शुक्रः मृतजीवनविद्यया कचं आह्वयन्। वृग्भ्यः शरीराणि भित्त्वा, कचः प्रहृष्टः तया विद्यया निर्गतवान्। "कचः चिरं विलम्बितः किमर्थम्?" इति पृष्टः, स भृगुपुत्र्यै प्रत्युवाच। श्रान्तः, वटवृक्षस्य अधः विश्रामम् उपगच्छत्; सर्वाः गावः अपि तस्य छायायां विश्रान्तिम् अन्वगच्छन्।