ततः स राजा, पुरोः यौवनेन संपन्नः, यौवनं भुङ्क्ते स्म। पुरुः तु ययातेर् वार्धक्येन युक्तः, राज्यं शासितवान्। अनन्तरं सहस्रवर्षाणि, ययातिः, अजितश्च राजर्षिसिंहः, तिग्मतेजाः तस्मिन्न् अवस्थायाम् अवतिष्ठत। स ययातिः, दीर्घकालं भार्याभिः सह रममाणः, पुनः चैत्तरथवने विश्वाच्याः सह रमणं कृतवान्। तथापि स महात्मा कामेषु तृप्तिं न प्राप्नोत्; इति मत्वा, राजन्, स मनसि चिन्तयन् इमं श्लोकं जजाप— "कामाः न कदापि भोगैः तृप्यन्ति; यथा घृतसेकवर्धितं वह्निं, तथा ते वर्धन्ते। यदिदं धान्यं सुवर्णं पशवः स्त्रियश्च पृथिव्यां, तदपि एकस्य न पर्याप्तम्; एतद् ज्ञात्वा तृप्तिं समाश्रयेत्।" "यदा कश्चन न कस्यचित् पापं करोति, न कर्मणा, न मनसा, न वाचा, तदा स ब्रह्म सम्प्राप्नोति। यदा न कश्चन भीतः भवति, न चान्यं भीषयति, न कामयते, न द्वेष्टि, तदा स ब्रह्म सम्प्राप्नोति।" एवं कामस्य तुच्छत्वं मनसि विचिन्त्य, स प्राज्ञराजा विवेकबुद्ध्या चित्तं स्थिरीकृत्य, पुत्रात् पुनः वार्धक्यं स्वीकृतवान्। तदा सहस्रवर्षान्ते, स अजित ययातिः, यौवनं पुनः दत्त्वा, पुरुं राज्ये स्थापयित्वा, अपि च कामेषु तृप्तिं न प्राप्य, पुत्रं पुरुम् इदं वचनम् उवाच— "त्वया मे पुत्रः लब्धः; त्वमेव वंशधारकः। त्वत्तः एष वंशः लोके 'पौरव' इति प्रसिद्धिं गमिष्यति।" एवमुक्त्वा, स राजर्षिसिंहः, पुरुं राज्ये प्रतिष्ठाप्य, पुण्यकर्माणि कृत्वा, भृगुपर्वते महत्तपः आचरन् स्थितवान्। सः चिरकालं तत्र स्थित्वा, कालधर्मानुसारं, भार्यया सह उपवासकृच्छ्रं कृत्वा, स्वर्गलोकं गतवान्। अथ, राजन्, पूर्वजः अस्माकं ययातिः, प्रजापतेः दशमः पुत्रः, कथमति दुर्लभां शुक्रकन्यां प्राप? एतद् अहं त्वत्तः विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामि, तपोधन; तथा नृपवंशस्य पृथक्प्रजापतीन् यथाक्रमं कथय। ययातिः तु राजा, देवराजसदृशतेजाः, पूर्ववत् शुक्रेण च वृषपर्वणा च कन्यां तस्मै दत्तवान्। तर्हि, जनमेजय, यथापृच्छः, देवयानीययात्योः संयोगं सम्पूर्णं ते वर्णयिष्यामि। त्रिषु लोकेषु, चराचरेषु, स्वराज्यहेतोः, सुरासुरयोः महान् संघर्षः अभवत्। तत्र देवा विजयकाङ्क्षिणः, अङ्गिरसः ऋषिं होत्रकार्याय पुरोहितं चक्रुः; अन्ये तु काव्यं उशनसं वव्रुः। तौ द्वौ ब्राह्मणौ, नित्यप्रतिस्पर्धिनौ, घोरं स्पर्धां चक्रतुः; तत्र देवाः संगतदानवान् संग्रामे विजित्य। काव्यः तु स्वविद्याबलात् तान् दानवान् पुनरुत्थाप्य, ते च पुनः देवैः सह युद्धं कृतवन्तः। असुराः अपि देवांश् समरे निहत्य, बृहस्पतिः तु प्राज्ञो न तान् पुनरुत्थापयत्। स हि न जानाति तां विद्याम् यां बलवान् काव्यः जानाति—मृतसंजीवनीम्; तस्मात् देवाः महद् शोकं प्राप्नुवन्। तदा देवाः भयाक्रान्ताः, बृहस्पतेः ज्येष्ठपुत्रं कचं उपगम्य, एवं वचो ब्रुवन्— "अस्मान् त्रातुम् इच्छ; परं साहाय्यं देहि। सा विद्या तस्मिन् ब्राह्मणे महातेजसि वर्तते। शीघ्रं तां विद्याम् शुक्रात् आनय; हविर्भागो भविष्यति। वृषपर्वणः समीपे तं द्रष्टुम् अर्हसि।" "सः तत्र दानवान् रक्षति, अदानवान् न रक्षति। त्वमेव युवा स मुनिं जितुम् अर्हसि। तस्य च कन्या देवयानी प्रिया; त्वमेव तां प्रीययितुं समर्थः; अन्यः न शक्ष्यति।" "धर्मेण, दानेन, माधुर्येण, शीलसंयमाभ्यां; यदि देवयानीं तुष्ट्वा, तां विद्याम् निश्चितं प्राप्स्यसि।" इति उक्त्वा, कचः बृहस्पतेः पुत्रः, "एवमस्तु" इति उक्त्वा, देवैः पूजितः, वृषपर्वणः गृहम् अगच्छत्। देवैः प्रेरितः, स शीघ्रं तत्र गत्वा, असुरपतिनगर्यां शुक्रं दृष्ट्वा, कचः इदं वचनम् अब्रवीत्— "अहं कचः, अङ्गिरसः पौत्रः, बृहस्पतेः सुतः; भगवन्, शिष्यत्वं मयि कुरु।" "शुश्रूषां ते अहम् इच्छामि, ब्रह्मन्, सहस्रवर्षाणि ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि; अनुमतिं दातुम् अर्हसि।" शुक्रः उवाच—"कच, स्वागतम्; तव वचांसि स्वीकरोमि। त्वां पूजयिष्यामि, यथा बृहस्पतिं पूजितवान्।" कचः अपि "एवमस्तु" इति प्रत्युवाच; शुक्रपुत्रेण उशनसा स्वयम् उपदिष्टम् व्रतम् अङ्गीकृत्य, तं व्रतं सम्यग् अनुष्ठाय, गुरवे च देवयानीयै च शुश्रूषां चकार। स सुकुमारः ब्राह्मणः, तस्याः देवयानीयाः प्रीत्यर्थं, गायननर्तनवाद्यैः तां संतोषयामास। पुष्पफलैः विविधैः सेवया च, स युवतीं देवयानीं जितवान्। देवयानी अपि, तं नियमपरायणं ब्राह्मणं, रहसि गायनक्रीडया सेवमाना, तेन सह रममाणा अभवत्। स्त्रियः तु गायन्तं, ददन्तं, प्रियवादिनं, रूपवन्तं, माल्यभूषितं पुरुषं इच्छन्ति। एवं कचः, शुक्रस्य समीपे, देवयानीयाः च प्रियं कृत्वा, तस्य विद्या-प्राप्तये तपश्चचार।