नहुषस्य पुत्रः ययातिः, नृपश्रेष्ठः, धर्मेण प्रजाः बहूनि वर्षाणि पालयन्, अन्ते तं रूपनाशनं भीषणं जरां प्राप। जरया पीडितः सः महाराजः पञ्च पुत्रान्—यदुं, पुरुं, तुर्वसुं, द्रुह्युम्, अनुं च—समाहूयेदम् अब्रवीत्: “यौवनस्थः सन्, तरुणाभिः सह रम्येभ्यः कामान् भोक्तुम् इच्छामि; पुत्राः, एतत् मम साधयत।” तदा ज्येष्ठः देवयानीयः पुत्रः प्रत्युवाच—“किं तव नो वा यौवनस्य प्रयोजनम्?” ययातिः पुनरुवाच—“मम जरा त्वया ग्राह्या; तव यौवनेन अहं इन्द्रियसुखानि भोक्ष्ये। दीर्घयज्ञकर्मणा च काव्यशापेन च मम कामः क्षीणः; अतः पुत्राः, अहं दुःखितः अस्मि। युष्माकं कश्चित् मम शरीरमधिष्ठाय राज्यं पालयतु; अहं तु नवयौवनरूपेण कामान् पूरयिष्यामि।” किन्तु तस्य पुत्राः न कश्चन पितुः जरां स्वीकर्तुम् अर्हन्। तदा सत्यप्रतिज्ञः कनिष्ठः पुरुः पितरम् उवाच—“राजन्, त्वं नवयौवनरूपेण रमस्व; अहं तव जरां गृह्णामि, राज्ये तवाज्ञया स्थित्वा पालयिष्यामि।” एवं भाषमाणं पुत्रं स राजा तपसा स्वशरीरस्थां जरां महात्मने पुरवे अदात्। ततः राजा पुरोः यौवनेन युक्तः यौवनं भुङ्क्ते स्म; पुरुः तु ययातेः जरया राज्यं पालयामास। एवं सहस्रवर्षपर्यन्तं ययातिः अप्रतिद्वन्द्वः, सिंहविक्रमः, यौवनसमृद्धः स्थित्वा, भार्याभिः सह दीर्घकालं रममाणः, चैत्ररथवने पुनः विश्वाच्याः सह रमते स्म। तथापि सः महात्मा कामेषु तृप्तिं न प्राप। तदा स मनसा विज्ञाय इदं श्लोकम् उवाच—“कामः कामानुपभोगेन न जायते तृप्तिः; घृतपृक्तानल इव भूय एवाभिवर्धते।” “यावद् धान्यं यावच्च सुवर्णं यावच्च गोः स्त्रियः च पृथिव्याम् अस्ति—तत्तदेकस्य न तृप्त्यै; एतद् विदित्वा तृप्तिं चरेत्।” “यदा कश्चन न कस्यापि प्राणिनः पापं करोति—कायेन, मनसा, वाचा च—तदा ब्रह्म प्राप्नोति।” “यदा न भयभीतः भवति, न चान्येभ्यः भयम् उत्पादयति, न कामयते, न द्वेष्टि च—तदा ब्रह्म प्राप्नोति।” एवं कामानां तुच्छत्वं चिन्तयन्, राजा बुद्ध्या मनः संधार्य, पुत्रात् पुनः जरां स्वीकृतवान्। सहस्रवर्षान्ते, अप्रतिद्वन्द्वा ययातिः, यौवनं पुनः पुरवे दत्त्वा, तम् अधिराज्ये स्थापयित्वा, स्वयम् अपि अनतृप्तः सन्, पुत्रं पुरुम् उवाच—“त्वया मम वंशः स्थापितः; त्वमेव मम वंशधरः, पुत्र; तव कारणात् एष वंशः लोके ‘पौरव’ इति प्रसिद्धः भविष्यति।” तदा स सिंहविक्रमः नृपः, पुरुम् राज्ये स्थाप्य, पुण्यकर्माणि कृत्वा, भृगुपर्वते महत्तपः अचरत्। स दीर्घकालं कालधर्मानुसारं जगतः अन्तं प्राप्य, भार्यया सह उपवासम् आचरन्, स्वर्गलोकम् अगमत्। अथ जनमेजयः पृष्टवान्—“ययातिः, नः पितामहः, प्रजापतेः दशमः पुत्रः, कथं सः सुकुमारां शुक्रदुहितरं दुर्लभां लब्धवान्? एतद् विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामि, तपोधन; नृपवंशस्य पृथक् पृथक् प्रवर्तकांश्च क्रमशः वद।” वैशम्पायनः उवाच—“ययातिः राजा, देवराजसमानतेजाः, पूर्वमेव शुक्रेण वृशपर्वणा च कन्यां दत्तः। तव पृष्टवान्, जनमेजय, अहं सम्यक् कथयिष्यामि—नहुषपुत्रस्य ययातेः देवयानीयाः च संयोगम्। किल, त्रिषु लोकेषु—चराचरेषु—देवानां दानवानां च राज्यार्थे महद् युद्धम् अभवत्। विजयम् इच्छन्तः देवा अङ्गिरसं यजुषां होतारं पुरोहितं चक्रुः; अन्ये तु काव्यं उशनसं पुरोहितम् अकुर्वन्। तौ द्वौ ब्राह्मणौ नित्यवैरिणौ, परस्परं स्पर्धमाना, तीव्रं युद्धम् अकुरुताम्। तत्र देवाः दानवान् संग्रामे जयन्तः, काव्यः स्वविद्याबलात् दानवान् पुनरुत्थाप्य, ते देवैः पुनः युद्धम् अकुर्वन्। असुरैः देवाः रणाङ्गणे निहताः; बृहस्पतिः तु न पुनरुत्थापयत्। सः हि तां विद्यां न जानाति या महाबलः काव्यः जानाति—मृतसंजीवनीम्; तस्मात् देवाः महान् शोकम् आपन्नाः। तदा देवाः भयग्रस्ताः बृहस्पतेः ज्येष्ठपुत्रं कचं उपगम्य ऊचुः—“स्म नः उपकारं कुरु; सर्वतोऽस्मान् रक्ष; सा विद्या अस्मिन् अनन्ततेजसि ब्राह्मणे स्थितम्। शीघ्रं तां विद्यां शुक्रात् आनय; हविषां भागो भविष्यति। वृशपर्वणः समीपे तम् अश्नोषि। सः दानवान् रक्षति, अदानवान् न रक्षति; त्वं एव युवा सन् तं मुनिं वशयितुं शक्नोषि। तस्य च देवयानी नाम कन्या प्रिया; त्वमेव तस्याः प्रियं कर्तुं समर्थः; अन्यः न। धर्मेण, दानेन, माधुर्येण, शीलसम्पन्नतया, दमेन च—यदि त्वं देवयानीं तोषयिष्यसि, तदा नूनं तां विद्यां प्राप्स्यसि।” इति उक्त्वा, “एवमस्तु” इति कचः बृहस्पतेः पुत्रः, देवैः पूजितः, वृशपर्वणः गृहम् अगच्छत्।