पुरुषश्रेष्ठ, तदा जनाः धर्मयुक्तानि कर्माणि अकुर्वन्। ते कर्तव्यानुष्ठाने निष्ठाः धर्ममेव एकं दृष्ट्वा तत्र प्रवृत्ताः। तेषां कालविभागे सर्वे वर्णाः स्वधर्मे प्रवृत्ताः, धर्मः सर्वत्र तदा न कदापि क्षीणः अभवत्। यथाकालं गोः प्रसवः, स्त्रीणां गर्भधारणं, वृक्षाणां पुष्पफलोत्पत्तिः च स्वकाले अभवत्। एवं कृतयुगे सम्यक् प्रवृत्ते, भूमिः जीवसङ्घैः पूर्णा अभवत्। एवं, भरतश्रेष्ठ, मानवलोकः समृद्धः सन्, असुराः राजवंषेषु उत्पन्नाः। दैत्याः पुनः पुनः अदित्यैः युधि पराजिताः, स्वराज्यविहीनाः स्वर्गात् पतिताः, भूमौ जाताः। देवत्वाभिलाषिणः तेषां तपस्विनः असुराः जीवसङ्घेषु भूमौ जन्म लेभिरे। गवां, अश्वानां, ऊष्ट्राणां, महिषाणां, मांसभक्षयितृणां, गजानां, वन्यपशुषु च तेषां जन्म अभवत्। जातैः, जायमानैः च भूमिः भारं न शक्नोत् धारयितुम्। तदा, गर्वयुक्ताः, दीत्यदानवपुत्राः, स्वलोकात् पतिताः, भूमौ अभिजाताः। बलिनः, अहङ्कारिणः, विविधरूपधारिणः, शत्रुसूदनाः, समुद्रपरिमिते भूमण्डले विचरन्तः। तैः ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राः च, अन्ये च प्राणीः पीडिताः। ते भयङ्कराः, सर्वसङ्घान् प्राणिनां आघातयन्तः, भूमौ सर्वत्र शतसहस्रशः विचरन्तः। आश्रमस्थमहर्षीन् अपि, बलमदनिर्भराः, अधर्मेण आघातयन्तः। एवं, भूमिः तैः बलिनः असुरैः पीडिता, बलसमृद्धाः तैः, ब्रह्माणं उपगच्छत्। न च प्राणिसङ्घाः, नागाः, पर्वताः च भूमिं धारयितुं शक्नुवन्, दानवबलात् भूमिः अभिभूताः। तदा भूमिः, भयार्ता, भारपीडिता, सर्वप्राणिपितामहं ब्रह्माणं शरणं गच्छति। देवैः, ऋषिभिः, महर्षिभिः परिवृता, ब्रह्माणं जगद्व्यापकं, अक्षरं, स्रष्टारं ददर्श। गन्धर्वैः, अप्सराः, स्तुतिकर्तृभिः सम्मानिता, हर्षपूर्णा, तं उपसंगम्य प्रणमति। शरणं याचन्ती भूमिः, सर्वलोकपालानां सन्निधौ, ब्रह्माणं निवेदयति। भूमेः कार्यं, आद्यात्मसम्बन्धं, ब्रह्मा पूर्वमेव जानाति। जगत्स्रष्टा किमर्थं सर्वदेवानां, असुराणां च, मनसि उत्पन्नं न जान्यात्? तदा प्राणिसाम्राज्यपतिः, सर्वप्राणीणां प्रभुः, शम्भुः, भूमिं सम्बोधयति। “हे भूमे, यदर्थं त्वं मम समीपं आगता, तदर्थं सर्वस्वर्गवासिनः प्रवर्तयिष्यामि।” इति उक्त्वा, ब्रह्मा भूमिं विमुक्त्वा, सर्वदेवान्, बुद्धिमन्तः, स्वयम् प्रजापतिः, उपदिशति। “भूमेः भारशमनाय, पृथक् अंशेन भूमौ अवतरन्तु, स्वस्वरूपं गुह्यं कृत्वा।” इति सन्देशं दत्त्वा, गन्धर्वाप्सरांसङ्घं संयोज्य, भगवाँस्तु तान् अर्थपूर्णं वचनं उक्तवान्। इन्द्रप्रमुखाः सर्वे देवाः, गुरुर्वचनं श्रुत्वा, तद् सत्यम्, हितं, कल्याणं मन्यन्ते। सर्वे तदा, स्वांशेन भूमौ अवतरणाय, वैकुण्ठनिवासिनं नारायणं, शत्रुनाशनं, उपगच्छन्ति। सः चक्रगदाहस्तः, पीतवासाः, तेजस्वी, पद्मनाभः, सुरशत्रुनाशनः, विशालसुष्मितनेत्रः। प्रजापतिः, देवपतिः, महाबलः, श्रीवत्साङ्कः, हृषीकेशः, सर्वदेवपूजितः। तस्मै, पुरुषश्रेष्ठाय, भूमिशुद्ध्यर्थम्, इन्द्रः निवेदयति—“अंशेन अवतर”। हरिः प्रत्युवाच—“एवमस्तु”। तवातः, ब्रह्मन्, अहं देवासुरराक्षसानां, गन्धर्वाप्सरांसाम् च, अंशावतरणं श्रुतवान्। इदानीं त्वत्तः कुरुवंशस्य आद्यादारभ्य वंशं श्रोतुम् इच्छामि, यथा त्वं ऋषिसभायाम् वर्णयसि। धर्मार्थकामैः वर्णितः, राजर्षिषु प्रसिद्धः, शुद्धः, विद्वत्सु कीर्तितः—तत् मम शृणु। प्रजापतेः दक्षस्य, मनोः वैवस्वतस्य, भरतस्य, कुरोः, पुरोः, राजामिध्यस्य च, यदुवंशस्य, कौर्ववंशस्य, भरतवंशस्य च, पवित्रं, शुभं, कीर्तिमन्तं वंशं वक्ष्यामि। सर्वे, तेजसा दीप्ताः, महर्षिसमप्रभाः, पुण्याः, कीर्तिमन्तः, जीवनदाः। प्रचेतेसः दश पुत्राः, धर्मज्ञाः, पूर्वं तस्य मुखात् उत्पन्नाग्निना दग्धाः। तेषां दक्षः प्रचेतेसपुत्रः अभवत्, दक्षात् प्रजापतयः उत्पन्नाः; सः हि पुरुषश्रेष्ठ, लोकपितामहः एव।