राजा उपरिचर वसुः सुखेन वृक्षच्छायायां समासीनः पुष्पाणां मधुगन्धयुक्तं सुगन्धं आस्वादयन् आसीत्। तत्र वायुसंवेदितः स राजा हर्षमवाप, तस्य पत्न्याः स्मरणे प्रेमाग्निः तस्य अन्तः प्रवृद्धः, तस्माद् वनमध्ये सञ्चरन् वीर्यं अस्य स्रवितम्। वीर्यं स्रवितं दृष्ट्वा, राजा तद् पत्रे गृहीत्वा, "मम वीर्यं व्यर्थं न पततु," इति उक्तवान्। ततः राजा तं श्वेतं वीर्यं मुद्रया रक्षितवान्, तथा रक्ताशोकपत्रैः च तद् बन्धितवान्। "स्रवितं वीर्यं व्यर्थं न भवतु," "मम पत्न्याः ऋतुकालः निष्फलः न भवतु," इति उक्त्वा, स प्रभुः पुनः पुनः चिन्तयन्, वीर्यं व्यर्थं न भविष्यति इति निश्चित्य, राजा श्रेष्ठः। तस्य पत्न्याः वीर्यस्रवणस्य योग्यकालं निरीक्ष्य, तद् शीघ्रं निर्गतुम् उद्यतं वीर्यं संस्कृतवान्। धर्मार्थस्य सूक्ष्मं तत्त्वं ज्ञात्वा, स राजा श्येनं समीपम् आगत्य, "प्रियायाः कृते, सौम्य, एतत् वीर्यं मम गृहम् वह," इति उक्तवान्। ततः श्येनः तद् गृहीत्वा शीघ्रं आकाशे व्योम्नि गतवान्। तस्य शीघ्रता अत्युत्तमा आसीत्; किन्तु अन्यः श्येनः तं समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा। त्वरितं, मांससंदेहात्, स अन्यः श्येनः तं प्रति आकाशे धावितवान्; तत्र द्वौ श्येनौ चञ्चुयुद्धे संलग्नौ। तयोः युद्धे, वीर्यं पतितम्, यमुनायाः जलं प्राप्तम्; तत्र दिव्याप्सरा अद्रिका, ब्रह्मशापात्, प्रसिद्धा आसीत्। सा अद्रिका मत्स्यरूपं धारयन्ती यमुनायां सञ्चरति स्म; श्येनस्य चञ्चुयुद्धात् पतितं वीर्यं तया मत्स्यरूपेण वेगेन गृहीतम्। अद्रिका मत्स्यरूपिणी तद् शीघ्रं गृहीत्वा, कालेन मत्स्यग्राहकैः तया मत्स्यः गृहीतः। दशममासे समागतः, भरतानां श्रेष्ठ, तस्याः उदरात् नरं नारीं च निष्क्रान्तौ, मानवौ। एतद् अद्भुतं दृष्ट्वा, मत्स्यग्राहकाः राज्ञे निवेदयामासुः—"राजन्, मत्स्यस्य शरीरात् द्वौ मानवौ जातौ।" तयोः राजा उपरिचर वसुः नरं गृहीत्वा, तं मत्स्यनामकं धर्मिष्ठं सत्यवाक्यं च कृतवान्। सा अद्रिका अप्सरा शापमुक्ता दिव्यरूपं प्राप्तवती—या पूर्वं भगवता पशुयोनिं प्रविष्टा इति निर्दिष्टा। "द्वौ मानवौ प्रसूय शापात् विमुक्ता भविष्यसि," इति उक्तं; तौ प्रसूतौ, सा मत्स्यग्राहकैः हता। मत्स्यरूपं त्यक्त्वा, दिव्यरूपं प्राप्य, सा शोभनाप्सरा सिद्धऋषिचारणपथं गतवती। मत्स्यकन्या, मत्स्यगन्धिनी, राजा तां दासाय दत्त्वा, "एषा कन्या तव भवतु," इति उक्तवान्। सा रूपेण, स्वभावेन, सर्वगुणैः युक्ता, मत्स्यग्राहकैः सत्यवती इति नाम्ना प्रसिद्धा अभवत्। कालेन, सा शुद्धस्मिता सत्यवती मत्स्यगन्धं धारयन्ती, पितरं सेवायाः कृते नावं जलमध्यम् चालयति स्म। तीर्थयात्रायां पराशरः तां जलमध्यम् दृष्ट्वा—सा अतिशयसुन्दरी, सिद्धैः अपि काम्या। तां दृष्ट्वा, स महर्षिः तां सुहासिनीं, दिव्यवसवीकन्यां, कदलीदण्डसमोरूवतीं, कामयामास। तस्याः उत्पत्तिं विचिन्त्य, तां ज्ञात्वा, शक्तिपुत्रः इदं उवाच—"सुन्दरी, केन नाविकेन एषा नावि चालयते? कथय।" सा प्रत्युवाच—"द्विज, एषा नावि, सहस्रजनयुक्ता, मया नाविककन्यया चालयते, पितरं तुष्ट्यर्थं, यस्य पुत्रः नास्ति।" "सुन्दरी वासवी, शुभे, विलम्बं किम्? नावि चालय। सौम्ये, शुल्कं भवतु—अर्धपूर्णं घटं सहस्रदीनारैः।" मत्स्यगन्धा "एवमस्तु" इति उक्त्वा, नावि जलमध्यम् चालयति स्म। ऋषिं तां पश्यन्तं दृष्ट्वा, सा इदं उवाच—"मम मत्स्यगन्धा इति नाम, नाविकराजकन्या इति प्रसिद्धा।" "दिव्यज्ञानात् तव रूपं सम्यक् दृष्टं यदा अहं त्वां अपश्यं तदा।" "स्नेहस्वीकारार्थं, अहं ते वक्ष्यामि, वासवी, शृणु—पितरः बरिषदाः, सोमपिबन्तः, प्रसिद्धाः।" "त्वं तेषां मानसजः कन्या, अचोदा इति प्रसिद्धा, यतः तं दिव्यं सरो अचोदा नाम्ना उत्पन्ना।" "त्वं पूर्वं पितरं न दृष्टवती; मानसोत्पन्ना, स्वं पितरं न जानासि।" "सा अन्यं पितरं वरणं कृतवती, स्वं पितरं त्यक्त्वा, वसु नाम, मनुपुत्रः, दिव्यलोकनिवासी, प्रसिद्धः।" "सः अद्रिकया अप्सरया दिव्यरथस्थया संगतः; मानसदोषात्, सा कामेन प्रेरिता, तथा अचरितवती।" "अन्यं पितरं इच्छन्ती, योगबलात् दिव्यलोकात् पतिता; पतन्ती सा त्रीन् दिव्यरथान् समीपतः दृष्टवती।" "तत्र तस्याः स्वं पितरं दृष्टवती, सूक्ष्मं, रजःकणसदृशं, अतीव सूक्ष्मं, अस्पष्टं, साङ्गसङ्गं, शरीरं दुर्बलम्।" "पतन्ती, सा दुःखेन 'पितरः!' इति आक्रन्दित्वा, पितरः तां 'माऽभैः' इति उचुः, सा दिव्यलोके स्थितवती।" "ततः सा पितरं नम्रवाक्यैः तुष्टवती; पितरः तां कन्यां 'दोषात् तव राज्यं नष्टम्' इति उचुः।" एवं महाभारतस्य अयं कथा, शुद्धा, दिव्या, श्रद्धया यथाक्रमं उपवर्णिता।