तत्र तस्मिन् जन्मनि विशुद्धात्मा राजर्षिः वसुः, यः वसुप्रद इति कीर्त्यमानः, शत्रुनाशनः सेनापतित्वं प्राप्य प्रतिष्ठितः। स राजा वसुः कन्यां पत्नीत्वेन स्वीकृत्य, सा गिरीका नाम्ना तस्य भार्या अभवत्। तदा गिरीका, यदा तस्य कामसमयः प्राप्तः, तदा स्वं पतिं निवेदयामास। यदा सा रजस्वला अभवत्, स्नात्वा गर्भधारणाय शुद्धा अभवत्; तस्मिन्नेव दिने पितरः राजानं प्रोचुः—"त्वं मृगयां गच्छ" इति। तदा राजा प्रीतात्मा, मुनिपुङ्गवः, पितृवाक्यं शिरसि कृत्वा तां गिरीकां गृहे त्यक्त्वा मृगयां प्रस्थितः। स कामेन पीडितः, गिरीकां स्मरन्, या परमसुन्दरी लक्ष्मीवत् आसीत्, मृगयायाम् अगच्छत्। स तदा वसन्तकाले, अशोक-चम्पक-आम्र-बहु-अतिमुक्त-पुन्नाग-कर्णिकार-बकुल-पाटलादिभिः वृक्षैः शोभितं वनं ददर्श। तत्र कटहल-नारिकेल-चन्दन-अर्जुनादयः वृक्षाः, मधुरफलसमृद्धाः, शोभायमानाः आसन्। तस्य वनस्य मध्ये, कोकिलकूजन-मदोनमदभृंगनिनादैः पूरिते, स राजा चित्ररथोपमं तं वसन्तवनं ददर्श। स कामाग्निना संतप्तः, गिरीकां न पश्यन्, सः तत्र तत्र विचरन्, अनलसमानः, कामवशात् चञ्चलः अभवत्। तत्र सः पुष्पमाल्यैः नवीनपत्रैः शोभितं, अशोकगुच्छैः छन्नं, रम्यद्रुमशाखां ददर्श। तस्य छायायाम् उपविश्य, पुष्पसुगन्धि-मधुमिश्रितं वातं आस्वाद्य, सुखेन तत्र स्थितः। तदा तं वातः स्पृशन्, तस्य मनसि हर्षं जनयामास; भार्यां स्मरन्, कामाग्निना संतप्तः, वनमध्ये विचरन्, तस्य वीर्यं अकस्मात् स्रुतम्। तत्क्षणात् स राजा तद्वीर्यं पत्रेण गृहित्वा, "मम वीर्यं व्यर्थं मा पततु" इति वचोक्त्वा, तद्वलयेन रक्षितम्। तत् श्वेतवीर्यं रक्ताशोकनवपत्रैः बद्ध्वा, "एतद्वीर्यं व्यर्थं मा भवतु, मम भार्यायाः ऋतुकालोऽपि निष्फलः मा भवतु" इति पुनः पुनः चिन्तयन्, नृपश्रेष्ठः तद्वीर्यं न व्यर्थं भविष्यतीति निश्चित्य, योग्यकाले तस्य वीर्यस्य निष्क्रमणं कृत्वा, तत् शीघ्रं प्रेषयितुं निश्चितवान्। धर्मार्थस्य सूक्ष्मतत्त्वं ज्ञात्वा, सः शकुन्तं समीपं गत्वा उवाच—"मम प्रियतमे हेतोः, सौम्य, एतद्वीर्यं मम गृहम् आनय" इति। तदा सः शकुन्तः तद्वीर्यं गृहित्वा, अतिशीघ्रं व्योम्नि सञ्जगाम। तदा अन्यः शकुन्तः तं समीपं आगतम् अपश्यत्; सः तद्वीर्यं मांसमिति मन्यमानः, त्वरया तत्र प्राप्तः। तयोः आकाशे तुंडयुद्धं अभवत्। यदा तौ युद्धं कृतवन्तौ, तदा तत् वीर्यं पतित्वा यमुनाजले न्यपतत्। तत्र अद्रिका नाम अप्सरा, या ब्रह्मशापात् मत्स्यरूपिणी अभवत्, सा यमुनायाम् विचरन्ती दृष्टा। सा मत्स्यरूपधारिणी अद्रिका, शकुन्तकपातितं वीर्यं वेगेन जग्राह। तस्याः मत्स्यरूपिण्याः वेगेन तद्वीर्यं गृहीतम्; कालेन मत्स्यजीविभिः सा मत्स्या गृहीता। दशमे मासे, हे भारतश्रेष्ठ, तस्याः उदरात् नरनारी रूपौ द्वौ मानवौ निष्क्रान्तौ। तदद्भुतं दृष्ट्वा मत्स्यजीविनः राजानं गत्वा न्यवेदयन्—"राजन्, मत्स्ययोः देहात् एते द्वौ मानवौ जातौ" इति। तयोः नरं राजा उपरिचरवसुः स्वीकृत्य, सः मत्स्य इति नाम्ना धर्मात्मा सत्यवाक् राजा अभवत्। सा अद्रिका अप्सरा, शापमुक्ता, दिव्यरूपं पुनः प्राप्य, सिद्धर्षिचरणमार्गं गतवती। पूर्वं भगवता उक्तं—"त्वं द्वौ मानवौ प्रसूय शापात् विमुच्यसे" इति। तौ प्रसूत्वा, मत्स्यजीविनः तां अद्रिकां हत्वा, सा मत्स्यरूपं त्यक्त्वा दिव्यरूपा अप्सरा अभवत्। मत्स्यकन्यां, या मत्स्यगन्धा इति गन्धेन विश्रुता, राजा दासाय दत्तवान्—"एषा कन्या तव अस्तु" इति। सा रूपेण, गुणैः, सर्वैः सद्गुणैः युक्ता, मत्स्यगन्धा इति नाम्ना, मत्स्यजीविनां मध्ये सती, सत्यवती इति प्रसिद्धा अभवत्। सा सत्यवती किञ्चित्कालं मत्स्यगन्धा इति गन्धयुक्ता, पितरं सेवमाना, नौकायाः संचालनं जलमध्येन कृत्वा जीविका चकार। एकदा, महर्षिः पाराशरः तीर्थयात्रायाम् अस्याः जलमध्येन नौकायाः स्थले, तां परमसुन्दरीं, सिद्धगणैरपि काम्यां, दृष्टवान्। तां दृष्ट्वैव, महात्मा पाराशरः, सुमुखीं, वासवकन्यां, कदलीस्तम्भजघनां, कामयामास। तस्याः उत्पत्तिं विज्ञाय, सः शक्तिपुत्रः उवाच—"सुश्रोणि, केन नाविकेन एषा नौका चालयते? कथय।" सा प्रत्युवाच—"द्विज, एषा नौका, सहस्रजनसमाकुला, मया नाविककन्यया चालयते, पितुः प्रीत्यर्थं, यस्य पुत्रः नास्ति।" तदा पाराशरः पुनरुवाच—"हे वासवी, शुभे, किं विलम्बसे? नौकां चलय; शुल्कार्धपात्रं सहस्रदीनारैः पूरयिष्यामि।" मत्स्यगन्धा "एवं भवतु" इति उक्त्वा, नौकां जलमध्येन चलयामास। तदा स महर्षिः तां सुमुखीं निरीक्ष्य, सा अपि उवाच—"मां मत्स्यगन्धां नाविकराजकन्यां जनाः प्राहुः" इति।