इन्द्रस्य प्रसादेन वासुः चेदिराजः इन्द्रमहोत्सवं कृतवान्। तस्य पुत्राः पञ्च, बलिनः समशक्तयः च आसन्। सः सम्राट् तान् पुत्रान् पृथक् पृथक् राज्येषु स्थापयामास—यथा कीर्तिमान् बृहद्रथः, महाबलवान् महारथः, मगधेषु प्रतिष्ठापितः। अन्ये च—प्रत्यान्तग्रहः, कुशाम्बः (यः मणिवाहन इति प्रसिद्धः), मत्स्यिल्लः, यदुः, अपराजितः च—तेषां नामानि नगरेषु प्रदेशेषु च स्थापितानि। एते पञ्च वासवाः राजानः स्वस्वकुले स्थायिनः आसन्। ते सर्वे दिव्येन्द्रप्रासादे वसन्ति स्म, स्वर्गे हेममयमणिसदृशे। तत्र गन्धर्वाः अप्सरः च तं महात्मानं राजर्षिं सेवन्ति स्म। तेन सः राजोपरिकरः इति ख्यातिं प्राप्तवान्। तस्य नगरस्य समीपे शुक्तिमती नाम नदी प्रवहति स्म, तत्र कोलाहलः पर्वतः चैतन्ययुक्तः कामनया चलितः इति कथ्यते। वासुः तं पर्वतम् अङ्घ्रिणा ताडितवान्, तेन विवरेण सा नदी प्रवृत्ता। तस्मिन्नेव नदीतीरे पर्वतः द्वयं सृष्टवान्—कन्यां च कुमारं च। तस्य उत्सर्गस्य कारणात्, तुष्टा सा नदी तं राजानं विज्ञापयामास—"एषा कन्या भवति तव महाराज्ञी, कुमारः सेनापतिः भविष्यति।" इति शुक्तिमत्याः वचनं श्रुत्वा, तं कुमारं उदारः वासुः सेनापतित्वे नियुक्तवान्। कन्यां च स्वपत्नीं कृतवान्; सा गिरीका वासुः पत्नी अभवत्। गिरीका स्वपत्ये कामसमये तं सूचयामास। ऋतुकाले सा स्नात्वा शुद्धा जाताऽभूत्। तस्याः पितरः तदा राजानं प्रोचुः—"मृगयां याहि।" सः राजा, प्रीतः प्राज्ञेषु श्रेष्ठः, पितामहानां आज्ञया मृगयां गतः, तां गिरीकाम् उपेक्ष्य। कामेन प्रेरितः, मनसा गिरीकाम् अनुस्मरन्, वनं प्रविष्टवान्। तत्र अशोक-चम्पक-आम्र-आतिमुक्त-पुन्नाग-कर्णिकार-बकुल-पाटलादिभिः तरुभिः शोभितं वनं ददर्श। कटहल-नारिकेल-चन्दन-अर्जुनादयः अपि तत्र आसन्, मधुरफलसमृद्धाः। कोकिलानां कलरवैः मदोन्मत्तभृङ्गनिनादैः च तद्वनं वसन्तसमये चित्ररथोपमं बभूव। कामाग्निना संतप्तः राजा तत्र विचरामास, गिरीकाम् अदृष्ट्वा। एकस्मिन शाखायाम् पुष्पसमाकीर्णायाम्, नवपत्रशोभायाम्, अशोकगुच्छैः छन्नायाम्, रमणीयायाम्, सः सुखेन उपविष्टः, पुष्पमधुगन्धं आस्वादयन्। मारुतप्रेरितः सः मुदं लेभे; पत्नीं चिन्तयन्, कामाग्निना दग्धः, तत्र वीर्यं स्रष्टुम् आपन्नः। तत्क्षणमेव वीर्यं पतितुम् उद्युक्तं दृष्ट्वा, सः पत्रेण तद् गृहीत्वा—"मम वीर्यं विफलं मा भूयात्" इति उक्त्वा—मुद्रया रक्षितम्, अशोकपत्रैः नवपत्रैः च बद्धम्। "एतत् वीर्यं मा निष्फलं भवतु, मम भार्यायाः ऋतुकालः मा व्यर्थः स्यात्" इति चिन्तयन्, सः राजा पुनः पुनः विमृश्य, समयं दृष्ट्वा तत् वीर्यं उपयुक्तं कर्तुम् अर्हति इति निश्चयम् अकरोत्। धर्मार्थस्य सूक्ष्मं तत्त्वं जानन्, सः श्येनम् उपगम्य उवाच—"मम प्रियतमे कृते, सौम्य, एतत् वीर्यं मम गृहम् नय।" तदा श्येनः तद् गृहीत्वा वेगेन व्योम्ना प्रस्थितः। अन्यः श्येनः तं समीपं गच्छन्तं दृष्ट्वा, मांससन्देहेन त्वरया तत्र पतित्वा, द्वौ श्येनौ आकाशे चञ्चूप्रहरणेन युद्धम् अकुरुताम्। युद्धे तस्य वीर्यं पतित्वा यमुनाजले न्यपतत्। तत्र अद्रिका नाम अप्सराः, ब्रह्मशापात् मत्स्यरूपिणी, यमुनायाम् विचरन्ती आसीत्। श्येनक्लुटात् पतितं वीर्यं सा मत्स्यरूपिण्या वेगेन गृहीत्वा जग्राह। ततः कालान्तरात् मत्स्यरूपिणी अद्रिका मीनकःडेन मीनग्रहकेन गृहीता। दशमे मासे, भारतश्रेष्ठ, तस्याः उदरात् नरनारी द्वौ निष्क्रान्तौ। मीनात् मानवयोः उत्पत्तिं दृष्ट्वा, मत्स्यग्रहकाः विस्मिताः, राजानं निवेदयामासुः—"महीपते, मत्स्यदेहात् एते द्वौ मानवौ जातौ।" तयोः नरं राजोपरिकरवासुः स्वीकृत्य, तं मत्स्यनामा धर्मात्मानं सत्यव्रतं चकार। सा अप्सराः, शापविमुक्ता, दिव्यरूपं पुनः प्राप्तवती—या भगवता पूर्वम् उक्ता आसीत् पशुयोनि प्रवेशस्य विषये। "द्वौ मानवौ प्रसूय, ततो विमुक्ता भविष्यसि" इति शप्तवती, तौ सुतौ प्रसूय, मीनग्रहकैः हता, सा मत्स्यरूपं परित्यज्य, दिव्यरूपा अप्सराः अभवत्, सिद्धर्षिचारणयानं जगाम।