धृतराष्ट्रः संजयम् इत्येवमुवाच—यदा मया श्रुतम्, शकुनिः, मायायाः कुशलः कलहस्य मूलभूतश्च, सहदेवेन समरे हतः, तदा संजय, मम विजयाय न किञ्चिदाशासि। यदा श्रुतम्, दुर्योधनः श्रान्तः एकाकी च सरः प्रविष्टवान्, तस्य जलानि स्थगयामास, न चास्य रथोऽस्ति न शस्त्रं, तदा न विजयाशा मे जाता। यदा श्रुतम्, मम पुत्रः न शत्रुसंयमं कर्तुं समर्थः, सरसि स्थितान् वासुदेवसहितान् पाण्डवान् समुपाद्रवत्, तदा न विजयाशा मे जाता। यदा श्रुतम्, गदायुद्धे विचित्रवृत्तिं कृत्वा मम पुत्रः कृष्णस्य उपायेन, मिथ्या प्रहारेण, निहतः, तदा न विजयाशा मे जाता। यदा श्रुतम्, पाञ्चालाः द्रौपदीपुत्राश्च द्रोणपुत्रादिभिः स्वप्नकाले हताः, भीमसेनश्च भीषणं कृत्यमकरोत्, तदा संजय, न विजयाशा मे जाता। यदा श्रुतम्, अश्वत्थामा भीमसेनानुगतः क्रुद्धः परमास्त्रं ससर्ज, जातमात्रं बालं नाशयामास, तदा न विजयाशा मे जाता। यदा श्रुतम्, अर्जुनः शमवचनं ब्रुवन् ब्रह्मशिरःशस्त्रं शस्त्रेणैव प्रत्युदस्त, अश्वत्थाम्ना च मणिरुत्सृष्टः, तदा न विजयाशा मे जाता। यदा श्रुतम्, द्रोणपुत्रः महास्त्रधारी उत्तरा-पुत्रं हन्तुमिच्छन्, हरिः जीवनप्रतिज्ञां कृतवान्, तदा न विजयाशा मे जाता। व्यासकृष्णौ च द्रोणपुत्रं परस्परशापाभ्यां शशापतुः; एतत्सर्वं विज्ञाय, सुतपौत्रविहीनः, मूढधीः शोकग्रस्तोऽस्मि। गान्धारी अपि शोचनीया, सुतपौत्रविहीना, यथैव स्नुषाः पितृभ्रातृविहीनाः; पाण्डवाः तु दुष्करं कृत्यं कृत्वा, राज्यं निर्वैरेण पुनः प्राप्तवन्तः। भीष्मदर्शनं—दशैव युद्धे जीवितवन्तः, त्रयः अस्माकं सप्त च पाण्डवानाम्; तस्मिन्क्षत्रियसंघाते, अष्टादशाक्षौहिण्यः नष्टाः। मामन्धकारः महती व्याप्नोति, मोह इव मां गृहीत्वा, न च मे चेतनाप्रतिपत्तिः, सुत, मनश्च मे परमाकुलम्। एवमुक्त्वा, धृतराष्ट्रः बहु विलप्य, दुःखविह्वलः मूर्च्छितः; चेतनां पुनः प्राप्य, संजयमुवाच—"संजय, एतस्मिन्नवस्थायाम्, शीघ्रमेव प्राणान् त्यक्तुमिच्छामि; जीवने किंचित्प्रयोजनं न पश्यामि।" राजानं एवं शोचन्तं, श्वसन्तं, नागवत् पुनःपुनर्मूर्च्छमानं दृष्ट्वा, गावल्गणः गूढार्थं वाक्यमुवाच। गावल्गणः प्राज्ञः विवेकी च, महत्त्वं वचनमब्रवीत्—"यथा व्यासो नारदश्च वदन्ति, महतीषु राजवंशेषु, गुणैः भूषितेषु, देवास्त्रविदो महात्मानः, इन्द्रतेजसः, धर्मेण पृथिवीं जितवन्तः, यज्ञान् बहुदक्षिणान् च कृतवन्तः। ते लोके कीर्तिं प्राप्य, कालवशं गतवन्तः—शैब्यः महारथः, वीरः सृञ्जयः, विजिगीषूणां श्रेष्ठः। बाहीकः, दमनः, चेदिराजः, शर्यति, दुर्योधनः, नलः, विश्वामित्रः रिपुघ्नः, अम्बरीषः, मरुत्तः, मनुः, इक्ष्वाकुः, गायः, भरतश्च। रामो दशरथात्मजः, शशबिन्दुः, भागीरथः, कृतवीर्यः, जनमेजयः। ययातिः पुण्यकर्मा स्वर्गे देवैः स्वयमेव निमन्त्रितः; इयं च पृथिवी यज्ञचिह्नैः अंकिता, तेन बहुसोमयाजिनाऽधिगृहीता। एवं तेषां राज्ञां, नारदः किल श्वेतं पुत्रशोकेन संतप्तं प्रति प्रोवाच। तेषां पूर्वे अन्येऽपि राजानः, महाबलिनः, महात्मानः, सर्वगुणसम्पन्नाश्चासन्—पुरुः, कुरुः, यदुः, शूरः, विश्वगश्वः, अनुहः, युवनाश्वः, ककुत्स्थः, रघुः। विजयः, वितिहोत्रः, अङ्गः, भावः, श्वेतः, बृहद्गुरुः, उशीनरः, शतरथः, कङ्कः, दुलिदूहः, द्रुमः। दम्भोद्भवः, परोवेणः, सगरः, संकृतिः, निमिः, अजेयः, परशुः, पुण्ड्रः, शम्भुः, देववृद्धः, अनघः। देवाह्वयः, सुप्रतिमः, सुप्रतिकः, बृहद्रथः, महोत्साहः, विनीतात्मा, शुक्रतुः, नैषधः, नलः। सत्यव्रतः, शान्तभयः, सुमित्रः, सुभलः, जानुजङ्घः, अनरण्यः, अर्कः, प्रियभृत्, शुचिव्रतः। बलबन्धुः, निरमर्दः, केतुशृङ्गः, बृहद्बलः, धृष्टकेतुः, बृहद्केतुः, दीप्तकेतुः, निरामयः। अविक्षिः, चपलः, धूर्तः, कृतबन्धुः, दृढेषुधिः, महापुराणसम्भव्यः, प्रत्यङ्गः, परः, श्रुतिः। एवं शतान्यथ सहस्राणि, अन्ये च राजानः श्रूयन्ते; अन्येऽपि शतान्यथ कोट्यः सन्ति। ते सर्वे भोगान् परित्यज्य, प्राज्ञा महाबलिनश्च, तव पुत्रेभ्योऽपि श्रेष्ठाः, अन्तं प्राप्तवन्तः। तेषां कर्माणि दिव्यानि, वीर्यम्, त्यागः, महत्त्वम्, श्रद्धा, सत्यं, शौचं, दया, सरलता च—इति लोके विद्वद्भिः, कविभिश्च प्राचीनकथासु कीर्त्यन्ते; तथापि सर्वे गुणसम्पन्नाः अपि नष्टाः। त्वत्सुताः तु पापप्रकृतयः, कोपदग्धाः, लोभपराः, दुष्कृतिनश्च; तेषु त्वं शोकं न कर्तव्यम्। त्वं विद्वान्, बुद्धिमान्, पण्डितैः पूजितश्च; धर्मशास्त्रानुसारी ये, ते मोहं न गच्छन्ति। त्वं संयमं च अनुग्रहं च विद्वानसि; पुत्ररक्षणे अतिक्रान्तमौल्यं न कर्तव्यम्। यद्भवितव्यं तदेव भवति; तस्मात् तत्र शोकं न कर्तव्यम्। पुरुषस्य प्रयत्नेन को वा दैवं निवर्तयितुं शक्नोति?" इति गावल्गणेनोक्तं, धृतराष्ट्रः तदनुज्ञातः शमाय समुपचक्रमे।