धृतराष्ट्रः, युद्धभूमौ सिन्धुराजस्य वधं दृष्ट्वा, यदा द्रोणः, कृतवर्मा, कृपः, कर्णः, द्रोणपुत्रः, मद्रराजश्च तस्य निधनं न शेकुः सोढुम्, तदा सञ्जय, मम विजयाशा नासीत्। यदा शक्रदत्तं दिव्यं शूलं माधवेन घातोत्कचस्य राक्षसस्योपरि निष्फलं कृतम्, तदा अपि मम हृदि जयः नाभूत्। यदा कर्णघातोत्कचयोर्मध्ये युद्धे सूतपुत्रेण तदस्त्रं मुक्तं येन सव्यसाची हन्येत, तदा अपि मम विजयाशा नासीत्। यदा द्रोणाचार्यः केवलः, धर्मलङ्घिना धृष्टद्युम्नेन रथस्थः हतः श्रुतः, तदा अपि सञ्जय, मम हृदि जयशङ्का नासीत्। यदा द्रोणपुत्रेण मद्रीपुत्रं नकुलं एकरथेन समरे सम्यग्व्यूहान्तरे युद्धे निपुणं संनिविष्टम्, तदा अपि मम विजयाशा नासीत्। यदा द्रोणस्य निधनं श्रुत्वा तस्य पुत्रेण नारायणास्त्रं प्रयोक्तुमपि पाण्डवानां विनाशः न सञ्जातः, तदा अपि मम विजयाशा नासीत्। यदा भीमसेनेन रणाङ्गणे दुर्मुखस्य भ्रातुः दुःशासनस्य रुधिरपानं कृतम्, तम् अपि कोऽपि न शशाक निग्रहीतुं, तदा अपि मम विजयाशा नासीत्। यदा रणकुशलः कर्णः पाण्डुपुत्रेण पार्थेन तस्य भ्रातृविग्रहे गूढे निहतः, तदा अपि मम विजयाशा नासीत्। यदा धर्मराजेन युधिष्ठिरेण द्रोणपुत्रः, दुःशासनः, कृतवर्मा च सर्वे पराजिताः, तदा अपि मम विजयाशा नासीत्। यदा मद्रराजः, कृष्णस्य युद्धप्रतिद्वन्द्वी, धर्मराजेन रणभूमौ निहतः, तदा अपि मम विजयाशा नासीत्। यदा शकुनिः, मायावी, कलिहेतुः, सहदेवेन समरे निहतः, तदा अपि मम विजयाशा नासीत्। यदा मम आत्मजः दुर्योधनः क्लान्तः, निर्यातः, सरसि प्रविष्टः, रथशस्त्रविहीनः, तदा अपि मम विजयाशा नासीत्। यदा मम पुत्रः न शशाक स्थितुं, पाण्डवान् सरसि स्थितान् वासुदेवसहितान् समारभत, तदा अपि मम विजयाशा नासीत्। यदा गदायुद्धे, विचित्रमण्डलानि चक्रंस्तु, मम आत्मजः कृष्णोपायेन, अन्यायेन प्रहारेण, निहतः, तदा अपि मम विजयाशा नासीत्। यदा पाञ्चालाः द्रौपदीपुत्राश्च, शयानाः सन्निशि, द्रोणपुत्रादिभिः हताः, भीमसेनः च भीषणं कर्म कृतवान्, तदा सञ्जय, मम विजयाशा नासीत्। यदा अश्वत्थाम्ना भीमसेनस्यानुयायिना, क्रुद्धेन परमास्त्रं मुक्तम्, उत्तरे गर्भे स्थितो बालयश्च विनष्टः, तदा सञ्जय, मम विजयाशा नासीत्। यदा अर्जुनः शमवचनानि उक्त्वा ब्रह्मशिरास्त्रं प्रतिघात्य, अश्वत्थाम्ना मणिरपि त्यक्तः, तदा सञ्जय, मम विजयाशा नासीत्। यदा द्रोणपुत्रेण उत्तरे गर्भस्थं बालं नाशयितुमिच्छता, हरीणा प्रतिज्ञातं जीवनं दातुम्, तदा सञ्जय, मम विजयाशा नासीत्। यदा व्यासकृष्णाभ्यां द्रोणपुत्रः परस्परशापैः शप्तः, तदिदानीं सूत, अहं बुद्धिहीनः, पुत्रपौत्रविहीनः, शोकमग्नः। गान्धारी अपि पुत्रपौत्रविहीना शोचनीया, यथैव स्नुषाः पितृभ्रातृविहीनाः; पाण्डवाः तु महान् कर्म कृत्वा, राज्यं निर्वैरं पुनः प्राप्तवन्तः। भीषणमिदं—युद्धे केवलं दशैव जीवितवन्तः, अस्माकं त्रयः, पाण्डवानां सप्त; तत्र राजन्ययुद्धे अष्टादशाक्षौहिण्यः विनष्टाः। मामिदानीं महत्तमसावृतं मन्ये, मोहग्रस्तमिव मनः; न पुनः प्रज्ञां लभे, सूत, मनो मे व्याकुलमिव। एवं धृतराष्ट्रः बहु विलप्य, दुःखेन संतप्तः, मूर्च्छितः पतितः; पुनः चेतनां प्राप्य, सञ्जयमुवाच— "सञ्जय, अहं दुःखेन क्षीणः, शीघ्रं प्राणान् त्यक्तुमिच्छामि; जीवने किंचित् लाभं न पश्यामि।" राजानं एवं संतप्तं, विषण्णं, उरगवत् श्वसन्तं, पुनः पुनः मूर्च्छमानं दृष्ट्वा, गावल्गणः गभीराणि वचनानि अब्रवीत्। गावल्गणः, बुद्धिमान्, विवेकी, इदं महत्त्वपूर्णं वाक्यमुवाच— "यथा व्यासेन, नारदेन चोक्तम्, महतीषु राजवंशेषु, गुणैः विभूषितेषु, यत्र दिव्यास्त्रविदः, इन्द्रतेजसः, धर्मेण पृथ्वीं जयित्वा, यज्ञान् दत्तविशेषैः कृतवन्तः, ते लोके कीर्तिं प्राप्य, पश्चात् कालेन वशीकृताः, शैब्यः महारथी, श्रीमान् सृञ्जयः, विजयी च। बाह्लीकः, दमनो, चेदिराजः, शर्यति, अजय्यः नलः, विश्वामित्रः शत्रुनाशनः, अम्बरीषश्च बलवान्, मरुत्तो मनुश्च, इक्ष्वाकुः, गयः, भरतश्च। रामो दशरथात्मजः, शशबिन्दुः, भागीरथः, कीर्तिमान् कृतवीर्यः, जनमेजयश्च। ययातिः पुण्यकर्मा, स्वयं देवैः निमन्त्रितः, पृथ्वीं यज्ञचिह्नितां सः सोमयज्ञैः अलङ्कृतवान्। एवं राज्ञां विषये, श्रीमान् नारदः श्वेताय दुःखिताय पुत्रशोकात् कदाचिद् उक्तवान्। ततः पूर्वे अपि अन्ये राजानः, अतिवीर्यवन्तः, महान् महारथाः, सर्वगुणसम्पन्नाः आसीन्। पुरुः, कुरुः, यदुः, शूरः, विश्वगश्वः महातेजाः, अनुहः, युवनाश्वः, ककुत्स्थः, रघुः वीर्यवान्— विजयः, वितिहोत्रः, अङ्गः, भावः, श्वेतः, बृहद्गुरुः, उशीनरः, शतरथः, कङ्कः, दुलिदुहः, द्रुमः— दम्भोद्भवः, पारोवेणः, सगरः, संकृतिः, निमिः, अजेयः, परशुः, पुण्ड्रः, शम्भुः, देववृद्धः, अनघः— देवाह्वयः, सुप्रतिमः, सुप्रतिकः, बृहद्रथः, महोत्साहः, विनीतात्मा, शुक्रतुः, नैषधः, नलः— सत्यव्रतः, शान्तभयः, सुमित्रः, सुभलः महाबलः, जानुजङ्घः, अनरण्यः, अर्कः, प्रियभृत्, शुचिव्रतः— एवं तेषु सर्वेषु राजर्षिषु, कालः एव सर्वान् वशे स्थापयति।