कस्मिंश्चित् काले अर्जुनः महाबाहुः द्वारवत्यां हृषीकेशं जगाम, यत्र स कमललोचना कन्या पत्नी रूपेण प्राप्ता। सा सुभद्रा वासुदेवस्य वाक्चातुरीयुक्ता भगिनी, शची इव इन्द्रस्य, लक्ष्मीव कृष्णस्य, अर्जुनेन संयुक्ता। स्नेहेन सुभद्रा पाण्डवेन अर्जुनेन संयुता, कुन्तीपुत्रः च खाण्डवप्रस्थे अग्निं तुष्टाव। अर्जुनः च वासुदेवेन सह, पुरुषर्षभः सन्, तत्र कार्ये न क्लिश्यते, यतः कृष्णः तस्य सखायासीदिति। कृष्णेन सह, यः संकल्पे सहायः, शत्रुविनाशे विष्णुवत्, अग्निः पार्थाय गाण्डीवं परमं धनुः दत्तवान्। तथैव अक्षय्यशरकोषौ च कपिलध्वजं रथं च दत्तवान्; तत्र अर्जुनः मायायाः असुरश्रेष्ठस्य मोक्षं दत्तवान्। अर्जुनेन दिव्यः सभाभवनः सर्वरत्नैः विभूषितः निर्मितः; तत्र दुर्बुद्धिः दुर्योधनः लोभान्धः स्पर्धां प्राप। ततः स सुभलपुत्रेण सह युधिष्ठिरं द्यूते छलयित्वा, तं द्वादशवर्षाणि वनवासे, त्रयोदशं वर्षं अज्ञातवासे प्रेषितवान्। त्रयोदशवर्षेषु समाप्तेषु, एकं वर्षं गूढभावेन राज्ये स्थित्वा, चतुर्दशमे वर्षे स्वं धनं प्रार्थयन्तः पाण्डवाः तद् न प्राप्तवन्तः, महाबाहो। ततः युद्धं प्रवृत्तम्। तत्र क्षत्रियसेनां विनिहत्य, दुर्योधनं च निहत्य, पाण्डवाः न्यूनं राज्यं पुनः प्राप्तवन्तः, अश्वमेधादीनि अनेकानि यज्ञानि च अकुर्वन्। धृतराष्ट्रे स्वर्गं गते, विदुरे च निधनं प्राप्ते, तेषां महातेजसां राज्ञां सम्यक् क्रियाः कृत्वा तान् स्वर्गमार्गे नयित्वा। वार्ष्णेयः कृष्णः स्वं धाम उपगतः, तस्य पत्न्यः रक्षिताः; पाण्डवाः महाप्रस्थानं कृत्वा परमं स्वर्गं प्राप्तवन्तः। एवं तेषां निष्कलुषकर्मणां प्राचीनकाले विभागः, राज्यविनाशः, जयश्च अभवत्, विजितश्रेष्ठ। द्विजोत्तम! त्वया हि समासेन समग्रं महाभारतं, कुरुकृत्यं महाकाव्यं, कथितम्। निष्पाप! विस्तरेण अर्थयुक्तया कथां कथय, तपस्विन्; पूर्णं श्रुत्वा मम उत्सुकता अतीव वर्धिता। इमां पुनः विस्तरेण कथय, पुरातनकृत्यानां श्रवणे मम तृप्तिः नास्ति। किं कारणं, ये धर्मज्ञाः पाण्डवाः, निर्दोषाः सन्तः, ताः क्लेशान् सहित्वा, जयप्राप्ताः, पुरुषेषु प्रशस्यन्ते? केन हेतुनाऽपि, व्याघ्रपुरुषाः, समर्थाः अपि, पापकृतां पीडनं सह्य धैर्येण सहित्वा? वृकोदरः, दशसहस्रगजबलसम्पन्नः, क्लेशितः अपि, कोपं कथं निगृह्यत्, द्विजोत्तम? कृष्णा द्रौपदी, दुष्टैः पीडिता अपि, साध्वी सती, कोपदृष्टिं धृतराष्ट्रपुत्रेषु कथं निगृह्यत्? मद्रीसुतौ व्याघ्रौ, दुष्टैः पीड्यमानौ अपि, तदा द्यूतप्रियं पार्थं कथं अन्वगच्छताम्? धर्मराजः युधिष्ठिरः, धर्मात्मा, धर्मज्ञः, अर्हन्नपि, परमं दुःखं कथं सह्यत्? धनञ्जयः च, कृष्णसारथिः सन्, कथं बहून्यनीकानि विजित्य, एकोऽपि, सर्वान् पितृलोकं प्रेषयत्? एतत् सर्वं यथावत् वद, तपस्विन्, यच्चान्यत् महारथैः कृतं यत्र कुत्र। एकक्षणं प्रतीक्षस्व, महराजन्; एषा हि विस्तीर्णा गणना; कृष्णद्वैपायनवाक्यं पावनं आख्यानं वक्तव्यम्। व्यासनिर्मितं समस्तं शास्त्रं महर्षेः महातेजसः सर्वलोकपूजितस्य वक्ष्यामि। एषा धर्मकृतां श्लोकानां शतसहस्रं व्यासपुत्रेण, सत्यवत्याः सुतः अनन्तवीर्यः, अत्र व्याख्यातम्। आख्यानैः सहितं परमं महाभारतं ज्ञेयम्, श्राव्यम्; अधुना, राजन्, संक्षेपेण सर्वं कथयिष्यामि। अस्य द्विसहस्रं अध्यायाः, शतं संहिताः, नवत्युत्तरं सहस्रं दश च श्लोकाः; महर्षिणा अष्टादशसु पुस्तकेषु रचितम्। यो विद्वान् एतत् पठति, ये च शृण्वन्ति, ते ब्रह्मलोकं गच्छन्ति, देवतुल्याः भवन्ति। एषः वेदसमः, विशुद्धः, परम्; श्राव्येषु श्रेष्ठः, प्राचीनैः ऋषिभिः स्तुतः। अस्मिन् पुण्ये महाकाव्ये अर्थः, कामः, निश्चला बुद्धिः च सम्पूर्णतया उपदिष्टम्। यो धर्मशीलान्, सत्यवृत्तान्, अमार्गदक्षिणान्, नास्तिकान् च, एतत् कार्ष्णवेदं श्रावयति, स तस्य फलम् आप्नोति। योऽपि घोरं ब्रूणहत्या पापं कृतवान्, सन्देहं विना, अस्य श्रवणेन पापात् मुच्यते। सर्वपापेभ्यः विमुच्यते, यथा चन्द्रः राहोः मुखात्; जयाख्यां एतद् इतिहासं विजिगीषुणा श्रवणीयम्। राजा पृथिवीं जयति, शत्रून् विजयति; एष पुत्रकामेष्टि, एष पुण्यकर्म। एतत् मुख्यया महाराज्ञ्या युवराजेन च पुनः पुनः श्राव्यं; तेन वीरपुत्रः वा कन्या राज्ययोग्या जायते। एष धर्मशास्त्रं, श्रेष्ठम् अर्थशास्त्रं, व्यासेन अनन्तबुद्धिना मोक्षशास्त्रत्वेन चोक्तम्। भरतश्रेष्ठ! धर्मेऽर्थे कामे मोक्षे च, यदिहास्ति तदन्यत्र; यन्नेहास्ति न तत् क्वचित्—इति ब्राह्मणैः लोके, ब्राह्मणेषु चोक्तम्।