वननदीमध्ये पाण्डवा: तं राक्षसं हिडिम्बं दारुशकलसदृशं दृष्टवन्त:। तत्र भीमेन तस्य राक्षसाधिपते: संहारः कृतः। ततः भयाकुला: पाण्डवा: स्वस्थितिं सम्यगवेत्य विवेकं प्रापुर्य। रात्रौ तु पाण्डुपुत्रा: धृतराष्ट्रपुत्रभीत्या पीडिता: तस्मात् देशात् पलायिता:। तत्र भीमः हिडिम्बां समासाद्य गhatotkachस्य जन्माभवत्। अनन्तरं बकस्य वधं कृत्वा, व्रतस्थाः वेदविद्यायाम् निष्णाताः पाण्डवाः एकचक्रानगरे ब्रह्मचर्येण वासं कृतवन्तः। तत्र तैः पुरुषश्रेष्ठैः कालं किञ्चिद् मातरं सह ब्राह्मणगृहे एकचक्रायाम् नियमेन वासः कृतः। तत्र भीमसेनः महाबाहुर्वृकोदरनाम्ना, बलवत्तरं बकाख्यं नरमांसभक्षकम् अभिमुखीकृत्य तेन सः तं बकं बाहुबलेन शीघ्रं निहत्य नगरवासिनः सान्त्वयामास। ततो द्रौपद्याः स्वयम्वरे पाञ्चालेषु शब्दः श्रुतः। तदाकर्ण्य तत्र गत्वा तां द्रौपदीं प्राप्तवन्तः। तत्र द्रौपदीं लब्ध्वा तत्रैव संवत्सरमेकं निवसन्तः, ततः परिचिता: सन्तः शत्रुनिग्रहणशीलाः हस्तिनपुरं प्रत्यागच्छन्। तत्र तान् धर्मराजधृतराष्ट्रेण भीष्मेण च शान्तनवेन संबोधिताः—"वत्साः, भ्रातृणां मध्ये कलहो न स्यात्" इति। तेषां वासाय खाण्डवप्रस्थे जनसम्पन्ने सुप्रवृत्तमार्गे व्यवस्था कृताः। "निस्प्रत्यूहाः स्वखाण्डवप्रस्थं गच्छध्वं" इति उक्त्वा, तैः सर्वमित्रैः सह प्रस्थिताः। पाण्डवाः सर्वं धनं गृह्य खाण्डवप्रस्थपुरं प्रति जग्मुः। तत्र बहून् वर्षाणि वासं कृतवन्तः। शस्त्रबलात् अन्यान् नृपतीन् वशे कृत्वा धर्मनिष्ठा: सत्यपरायणा: च बभूवुः। तत्र सततं जाग्रतः क्षमावन्तः शत्रुविजयिनः भीमसेनः पूर्वदिक् विजितवान्। अर्जुनः उत्तरां दिशं, नकुलः पश्चिमां, सहदेवः च दक्षिणां विजित्य, पृथिवीं स्वाधीनां कृतवन्तः। एवं पञ्चसूर्याः आदित्येन सह यथा दीप्तिमन्तः, एवं पाण्डवाः सर्वां पृथिवीं विजित्य व्यभासन्। तेषां वीर्येण भूमिः षड्भिः सूर्यैः शोभिता इव बभूव। ततः किञ्चित् कारणेन धर्मराजः युधिष्ठिरः प्रियं भ्रातृं सव्यसाचिनम् अर्जुनं वनं प्रेषयामास। अर्जुनः तत्र वर्षमेकमेकमासं च वने स्थित्वा, तीर्थयात्रां कृत्वा नागकन्यां प्राप्तवान्; पाण्ड्यराजकन्यां च लब्ध्वा तयोः सह वासमकरोत्। कालेन द्वारवत्यां हृषीकेशं गत्वा महाबाहुः अर्जुनः पद्मलोचनां कन्यां प्राप्तवान्। सा वासुदेवभगिन्य् सुभद्रा वाक्चातुरीयुक्ता अर्जुनस्य पत्न्य् अभवत्, यथा शचीन्द्रस्य, लक्ष्मी: कृष्णस्य च। स्नेहेन सुभद्रा अर्जुनेन संयुक्ता। ततः कुन्तीपुत्रेण अग्निः खाण्डववने तुष्टः कृतः। अर्जुनः कृष्णेन सह तं कर्म नात्यर्थं कठिनं मेने, यतः सः कृष्णसखा आसीत्। तत्र विष्णुवत् शत्रुनाशे साहायकृष्णेन सह अग्निना पार्थाय गाण्डीवं धनुः परमं दत्तम्। अक्षय्यशरकोशौ, कपिलध्वजितं रथं च अर्जुनाय दत्तम्। तत्र अर्जुनेन मायासुरो मोचितः। मयेन दिव्यं सभागृहं सर्वरत्नैः शोभितं निर्मितम्। तत्र दुर्योधनः मूढः लोभान्धः स्पर्धितवान्। ततः शकुनिसुतस्य द्यूतेन युधिष्ठिरं छलयित्वा, तं द्वादशवर्षाणि वनवासे, एकं वर्षं अज्ञातवासे प्रेषितवान्। त्रयोदशवर्षे अज्ञातवासं राज्ये कृत्वा, चतुर्दशे वर्षे स्वधनाय प्रयुक्ताः, तदापि न प्राप्नुवन्। ततः युद्धं समजनि। तत्र क्षत्रियसेनां निहत्य, दुर्योधनं च हत्वा, पाण्डवाः न्यूनं राज्यं पुनः प्राप्तवन्तः; अश्वमेधादीनि अनेकानि यज्ञानि चक्रुः। धृतराष्ट्रस्य स्वर्गारोहणे, विदुरस्य च निधनं प्राप्य, तेषां महात्मनां नृपतीनां यथाविधि क्रियाः कृत्वा स्वर्गमार्गे प्रेषितवन्तः। वार्ष्णेयकृष्णस्य स्वधामगमनानन्तरं, कृष्णपत्नीः रक्षित्वा, पाण्डवाः महाप्रस्थानं कृत्वा परमं स्वर्गं प्राप्तवन्तः। एवं प्राचीनकाले निष्कलुषकर्मणां तेषां विभागः, राज्यविनाशः, विजयश्च जातः। एवं द्विजोत्तम, त्वया संक्षेपेण कौरवकर्मणां महाभारताख्यं सर्वमाख्यातम्। पापरहित, विस्तरेणार्थयुक्तं कथां श्रोतुमिच्छामि; पूर्णश्रवणे मम कौतूहलं महद् अभवत्। विस्तरेण पुनः कथय, न हि मे श्रवणेन तृप्तिः जायते, प्राचीनकर्मणां महात्मनां चरितम्। नूनं न तु लघुकारणं येन धर्मविदः पाण्डवाः, निर्दोषाः सन्तः, ताः क्लेशान् सहित्वा विजितवन्तः, कीर्तिताश्च। किं कारणं येन ते व्याघ्रपुरुषाः, समर्थाः अपि, निर्दोषाः अपि, दुष्टैः उपदिष्टान् क्लेशान् क्षमया सहितवन्तः? कथं वृकोदरः, दशसहस्रगजबलसम्पन्नः, क्लेशितः अपि, कोपं निगृह्य स्थितवान्, द्विजोत्तम?