विदुरः तु तेषु सर्वेषु दुष्कृत्येषु सततं सावधानः तेषां विमोचनाय उपायान् च चिन्तयन् स्थितः। स यथा स्वर्गस्थः इन्द्रः लोकानां सुखदः भवति, तथा पाण्डवान् विदुरः नित्यं सुखं प्रददाति स्म। किन्तु यदा तेषां विनाशाय गोपनीयैः प्रकाशैः च उपायैः प्रयत्नः कृतः, तदा तेषां भाग्यधर्मरक्षितानां नाशः न सिध्यति स्म। ततः मन्त्रिभिः सह विचार्य वृशसेनदुःशासनादिभिः मन्त्रिभिः सह, धृतराष्ट्रस्य अनुमतिं प्राप्य, लाक्षागृहनिर्माणं आज्ञापयत्। तत्र अम्बिकापुत्रः राजा स्वपुत्राणां हितकाम्यया अनन्तवीर्यवान् पाण्डवान् स्थापयामास, किन्तु राज्यसुखलाभाय तान् निर्वासयामास। पाण्डवाः महात्मनः मातरं सह हस्तिनापुरनगरात् निर्गताः, तेषां निर्गमनसमये विदुरः बुद्धिमान् मन्त्रदर्शी तान् अनुगच्छत्। विदुरस्य प्रयत्नेन तैः लाक्षागृहात् मध्यरात्रौ निर्गत्य वनं प्रविष्टम्; ततः कुन्तिपुत्राः वाराणवतपुरं प्राप्तवन्तः। तत्र पाण्डवाः महाबलाः शत्रुनिग्रहणक्षमाः मातरं सह वासं कृतवन्तः; धृतराष्ट्रस्य आज्ञया लाक्षागृहस्थं स्थातुम् उपदिष्टाः। पुरोचनः तान् एकवर्षं यत्नेन रक्षितवान्; विदुरस्य प्रेरणया तैः सुरंगाम् निर्मितवान्। लाक्षागृहं दग्ध्वा पुरोचनं च दग्ध्वा, शत्रुनिग्राहकाः पाण्डवाः भीताः मातरं सह पलायितवन्तः। वननदीतटे तैः हिडिम्बो राक्षसः काष्ठरूपः दृष्टः; भीमेन तं राक्षसाधिपं हत्वा, पाण्डवाः भयभीताः स्वस्थितिं अवगच्छन्। रात्रौ पाण्डवाः धृतराष्ट्रपुत्रभयात् पलायितवन्तः; तत्र भीमः हिडिम्बाम् अपश्यत्, घटोत्कचः तत्र जातः। ततः बकासुरं हत्वा, पाण्डवाः व्रतानुष्ठानपरायणाः वेदाध्ययननिष्ठाः एकचक्रानगरे ब्रह्मचर्येण वासं कृतवन्तः। तत्र तैः मातरं सह एकचक्रे ब्राह्मणगृहे किञ्चित्कालं शीलपूर्वकं वासमाकलितम्। तत्र भीमसेनः वृकोदरः महाबाहुः बकाख्यं बलवान् नरभक्षकम् उपगच्छत्। स पुरुषसिंहः पाण्डवः भीमः बाहुबलेन बकं शीघ्रं हत्वा नगरवासिनः सान्त्वयामास। ततः तैः पाञ्चालदेशे कृष्णायाः स्वयंवरे श्रुतिः प्राप्ता; तत्र गत्वा तां द्रौपदीं लब्धवन्तः। द्रौपदीं लब्ध्वा तत्र वर्षमेकं वासं कृतवन्तः; ततः परिचिताः शत्रुनिग्राहकाः हस्तिनापुरं प्रत्यागच्छन्। तत्र धृतराष्ट्रः शान्तनुपुत्रः भीष्मः च तान् संबोधितवन्तः—“पुत्राः, भ्रातृणां मध्ये विवादः कथं स्यात्?” इति। तेषां वासाय खाण्डवप्रस्थे जनसम्पन्ने सुशोभितमार्गे व्यवस्थापितम्। तदुक्त्वा, “निर्वैराः स्वखाण्डवप्रस्थं गच्छत” इति, तैः सर्वसखिभिः सह प्रस्थानम् कृतम्। पृथापुत्राः सर्वं धनं गृहीत्वा खाण्डवप्रस्थनगरं गत्वा तत्र बहूनि वर्षाणि वासं कृतवन्तः। तैः शस्त्रबलात् अन्ये राजानः वशे कृतवन्तः; धर्मनिष्ठाः सत्यव्रतपरायणाः च आसन्। सततं जाग्रतः धैर्यवन्तः शत्रून् निगृह्य भीमसेनः पूर्वदिग्विजयं कृतवान्। अर्जुनः उत्तरदिग्विजयं, नकुलः पश्चिमदिग्विजयं, सहदेवः दक्षिणदिग्विजयं कृतवान्। एवं सर्वे पृथिवीं वशे कृतवन्तः, पञ्च सूर्याः आदित्येन सह यथा दीप्तिमन्तः तिष्ठन्ति। पाण्डवैर् सत्यवीर्यैः पृथिवी षड्भिः सूर्यैः शोभिता इव अभवत्। तत्र किञ्चित् कारणेन धर्मराजः युधिष्ठिरः प्रियतमं भ्रातरं सव्यसाचिनं अर्जुनं वनं प्रेषितवान्। स पुरुषसिंहः अर्जुनः गुणसम्पन्नः वनं वर्षं मासं च वासं कृतवान्। तीर्थयात्रां कृत्वा नागकन्यां प्राप्तवान्; पाण्ड्यराजकन्यां च लब्ध्वा ताभ्यां सह तत्र वासं कृतवान्। ततः कालेन स द्वारावत्यां हृषीकेशं गत्वा, अर्जुनः महाबाहुः पद्माक्षीं कन्यां पत्नीत्वेन प्राप्तवान्। सुभद्रा वासुदेवस्य भगिनी वाग्विशारदा अर्जुनेन सम्मिलिता, शचीव इन्द्रेण, लक्ष्मीव कृष्णेन। स्नेहपूर्वकं सुभद्रा अर्जुनं पाण्डवं समागतवती; तत्र कुन्तिपुत्रः अग्निं खाण्डववनं तृप्तवान्। अर्जुनः वासुदेवेन सह श्रेष्ठेन नरः तस्मिन् कार्ये भारं न अनुभूतवान्, कृष्णः सखित्वात्। कृष्णस्य सहाय्येन, यथा विष्णुः शत्रुहन्ता, अग्निः पार्थाय गाण्डीवं धनुषं परमं दत्तवान्। अक्षय्यबाणयुतं तूणीरं, कपिलचिह्नितं रथं च दत्तवान्; तत्र अर्जुनः मायासुरं मोचितवान्। तेन दिव्यं सभागृहं सर्वरत्नमण्डितं निर्मितम्; तत्र दुर्बुद्धिः दुर्योधनः लोभान्धः स्पर्धया पीडितः। ततः शकुनिपुत्रेण द्यूते युधिष्ठिरं छलित्वा, तं वनवासाय प्रेषितवान्—द्वादशवर्षाणि वनवासः, एकं वर्षं अज्ञातवासः। तत्र एकवर्षं राज्ये अज्ञातवासः, त्रयोदशवर्षे समाप्ते; चतुर्दशे वर्षे, स्वधनलाभाय प्रयत्नः कृतः। किन्तु तस्य लाभः न प्राप्तः, महाबाहो; ततः युद्धम् अभवत्। तत्र क्षत्रियसेनां विनाश्य, दुर्योधनं च हत्वा...