नृपते, कुरुपाण्डवानां मध्ये यत् विभेदः जातः, तस्य कथा श्रृणु। राज्यस्य हेतोः अक्षक्रीडया सः कलहः अभवत्, ततोऽनन्तरं पाण्डवाः वनवासं प्राप्नुवन्। यथा च भूम्याः नाशाय युद्धमभवत्, तत् अपि ते कथयिष्यामि, भारतश्रेष्ठ, यथापृच्छसि। यदा तेषां पितरौ दिवं गतौ, तदा ते वीराः वनात् स्वगृहं प्रत्यागच्छन्। शीघ्रमेव ते वेदविद्यायाम् धनुर्विद्यायां च निपुणाः अभवन्। पाण्डवान् धैर्यबलतेजस्सम्पन्नान्, जनैः पूजितान्, श्रीयाः कीर्त्या च भूषितान् दृष्ट्वा, कुरवः तान् सोढुं न शेकुः। तदा दुर्योधनः, क्रूरात्मा, कर्णेन शकुनिना च सह, तान् निग्रहे निर्वासने च नानाविधानि उपायान् आरब्धवान्। दुर्योधनः, क्रूरः, शकुनिसंमतः, राज्यस्य लोभेन पाण्डवान् नानाप्रकारैः पीडयामास। तदा धृतराष्ट्रपुत्रः पापकर्मा भीमाय विषमददात्; स तु वृकोदरः तदपि भोजनसहितं पचित्वा नाशयामास। भीमः नदीतीरे सुप्तः सन्, तैः पुनः बद्धः गङ्गाजले क्षिप्तः, ते नगरं प्रत्यागच्छन्। कुन्तीपुत्रः जागरितः, बन्धनानि भित्वा, महाबाहुः भीमसेनः निश्शूलः उत्थितः। यदा सः सुप्तः, तदा तैः कालेयभुजगैः सर्वाङ्गेषु दष्टः, तथापि सः रिपुसूदनः न म्रियते स्म। सर्वेषु तेषु दुष्कृत्येषु, विदुरः प्राज्ञः तेषां मोक्षाय प्रतिकाराय च सदा जागरूकः। यथा स्वर्गस्थः इन्द्रः प्राणिनां सुखदः, तथा विदुरः पाण्डवानां सुखदः अभवत्। यदा गुप्तैः प्रकाशैः उपायैः तेषां नाशः न शक्यः, तदा मन्त्रिभिः वृशसेनदुःशासनादिभिः सह मन्त्रयित्वा, धृतराष्ट्रस्य अनुमतिं प्राप्य, लाक्षागृहस्य निर्माणं आज्ञापयत्। तत्र अम्बिकासुतः राजा, स्वपुत्राणां हितकाम्यया, अनन्तवीर्यान् पाण्डवान् स्थापयामास; परं राज्यसुखलिप्सया तान् निर्वासयामास। ते महात्मानः पाण्डवाः मातरं सह नगरीं हास्तिनापुरं त्यक्त्वा निर्गच्छन्; तेषां निर्गमने विदुरः प्राज्ञो मन्त्रिणः सहयात्रिकः अभवत्। विदुरस्य प्रबन्धेन, लाक्षागृहात् मध्यरात्रौ पलायनं कृत्वा ते वने प्रविष्टाः; ततः कुन्तिपुत्राः वाराणवतं नगरं प्राप्तवन्तः। तत्र ते महाबलाः पाण्डवाः मातरं सह निवसन्तः, धृतराष्ट्राज्ञया लाक्षागृहे स्थितवन्तः। पुरोचनः तान् संवत्सरं सम्यक् रक्षितवान्; विदुरस्य प्रेरणया ते गुहां निर्मापयामासुः। ततो लाक्षागृहं दग्ध्वा, पुरोचनं च दग्ध्वा, ते रिपुघ्नाः भीताः मातरं सह पलायितवन्तः। वने नद्यां ते राक्षसं हिडिम्बं ददृशुः, स यथा काष्ठखण्डवत् आसीत्; तं राक्षसेश्वरं भीमः हत्वा, पाण्डवाः भयाकुलाः स्वस्थितिं अवगच्छन्। रात्रौ प्रथिता कुन्तीपुत्राः धृतराष्ट्रसुतभीत्या पलायितवन्तः; तत्र भीमः हिडिम्बां मिलित्वा, घटोत्कचो जातः। अनन्तरं बकं हत्वा, पाण्डवाः व्रतानिष्ठाः वेदविद्यायां च पारगाः, एकचक्रानगरे ब्रह्मचर्येण वासं कृतवन्तः। तत्र ते श्रेष्ठपुरुषाः मातरं सह एकचक्रानगरे ब्राह्मणगृहे किञ्चित्कालं नियमेन व्यतीयुः। तत्र महाबाहुः भीमसेनः वृकोदरः, बकाख्यं बलवन्तं नरभक्षकम् अभिमुखीकृत्य, तं बाहुबलेन शीघ्रं हत्वा, नगरवासिनः सान्त्वयामास। ततः पाञ्चाल्यां कृष्णायाः स्वयंवरश्रवणं श्रुत्वा, तत्र गत्वा तां प्राप्तवन्तः। द्रौपदीं लब्ध्वा, तत्र संवत्सरमेकं निवसन्तः; ततः अभिज्ञाताः, रिपुसूदनाः हस्तिनपुरं प्रत्यागच्छन्। तत्र राजा धृतराष्ट्रः शान्तनवपुत्रः भीष्मः च तान् अवोचत्—"पुत्राः, कथं भ्रातृणां मध्ये कलहः स्यात्?" "खाण्डवप्रस्थे वासः भवतु, स जनसम्पन्नः, सुसंस्थितमार्गः च," इति व्यवस्थितम्। "निर्ममाः स्वखाण्डवप्रस्थं गच्छध्वम्," इति उक्त्वा, ते सर्वमित्रैः सह प्रस्थितवन्तः। पृथापुत्राः सर्वधनं गृह्य, खाण्डवप्रस्थपुरीं गत्वा, तत्र बहून् वर्षान् निवसन्तः। ते स्वबलप्रभावेन अन्यान् राज्ञः वशे स्थापयामासुः; धर्मनिष्ठाः सत्यनिष्ठाश्च अभवन्। सदैव जाग्रतः, क्षमाशीलाः, रिपून् निगृह्य, भीमसेनः पूर्वदिग्भागं जिगाय। अर्जुनः उत्तरदिग्भागं, नकुलः पश्चिमं, सहदेवः शत्रुघ्नः दक्षिणदिग्भागं विजित्य स्थितवन्तः। एवं सर्वे अपि पृथ्वीं स्ववशे स्थापयित्वा, आदित्येन सह पञ्चार्कवत् दीप्तिमन्तः अभवन्। पाण्डवैः सत्यवीर्यैः पृथ्वी षडर्कसमुज्ज्वलिता इव अभवत्। ततः किञ्चित् कारणेन धर्मराजः युधिष्ठिरः, महात्मा, सव्यसाचिनं प्रियं भ्रातरं वनं प्रेषयामास, यः तस्मात् प्राणेभ्यः अपि प्रियतरः। सः पुरुषव्याघ्रः अर्जुनः, स्थितधीरः, गुणसम्पन्नः, वनं गतः संवत्सरमेकं मासं च वासमकरोत्। स तीर्थयात्रां कृत्वा नागकन्यां प्राप, पाण्ड्यराजसुतां लब्ध्वा, तयोः सह तत्र वासमकरोत्।