कथं तेषां निर्दोषाणां मध्ये वैरं समुत्पन्नम्? कथं च तद् महद् युद्धं, यत्र विनाशः समभवत्? सर्वेषां तेषां पूर्वजानां वृत्तान्तं यथावत् आख्यातुं त्वं क्षमः, विप्रश्रेष्ठ; तत्त्वं श्रोतुम् इच्छामि, यतः त्वं तत्र निपुणः। एवं ब्रुवतः तस्य वाक्यं श्रुत्वा, भगवाञ् कृष्णद्वैपायनः समीपस्थं शिष्यं वैशम्पायनं समुपदिश्य आज्ञापयत्—“यथामया श्रुतं यथा चैतत् कुरुपाण्डवानां वैरमुत्पन्नं, तद् सर्वं तस्मै विस्तरेण कथय।” आचार्यस्य ताम् आज्ञां शिरसा गृह्णन्, स ब्राह्मणश्रेष्ठः समग्रं पुरावृत्तं आख्यात्। स राजा सभासदां च सर्वेषां नृपतिनां च समक्षं, कुरुपाण्डवानां वैरं विनाशं च सम्यक् निवेदयामास। श्रुणु, राजन्, कथं पाण्डुपुत्राः पञ्च वीराः दुरात्मभिः धृतराष्ट्रपुत्रैः सह संकर्षं प्राप्नुवन्। प्रथमं गुरवे प्राञ्जलिः चित्तं बुद्धिं च संयम्य, सर्वान् ब्राह्मणान् विद्वांसश्च यथोचितं पूजयित्वा, अहं व्यासस्य महर्षेः मतं, यस्य यशः सर्वेषु लोकेषु प्रसृतम्, यथावत् वक्ष्यामि। त्वं हि, राजन्, भारतकथायाः श्रोतुम् अर्हः; आचार्यस्य वाणी हृदि मे स्पन्दं जनयति। शृणु, राजन्, कथं द्यूतक्रीडावशात् राज्यार्थं कुरुपाण्डवानां वैरमुत्पन्नम्, वनवासश्च जातः। तथा यथा युद्धम् अभवत्, येन भूमेः विनाशः समुत्पन्नः, तदपि ते कथयिष्यामि, भारतश्रेष्ठ, यथापृच्छसि। पितरि दिवंगते, ते वीराः पाण्डवाः वनात् स्वगृहं प्रत्यागच्छन्, शीघ्रमेव च वेदविद्यायां धनुर्वेदे च निपुणाः बभूवुः। तान् पाण्डवान् धैर्यबलतेजसा युक्तान्, जनैः पूजितान्, श्रीयैः कीर्त्या च भूषितान् दृष्ट्वा, कुरवः तान् सहनं न शेकुः। ततः दुर्योधनः, क्रूरः स्वभावेन, कर्णेन सुभलपुत्रेण च सह, तेषां निग्रहे, वनवासे च, नानाविधानि उपायान् प्रयुञ्जन्। दुर्योधनः, शाकुनिसंमतः, राज्यलाभार्थं, पाण्डवान् नानाप्रकारैः पीडयामास। ततः दुष्टात्मा धृतराष्ट्रपुत्रः भीमाय विषम् अददात्; स तु व्याघ्रनाभः भीमः तदपि भोजनसहितं पचित्वा निर्भयः आसीत्। भीमं नदीतीरे सुप्तं पुनर् बद्ध्वा, गङ्गायां क्षिप्त्वा, नगरे प्रत्यागच्छन्। कुन्तीपुत्रः जागरितः सन्, बन्धनानि भित्त्वा, महाबाहुः भीमसेनः पीडाम् अपि न प्राप्य, उत्थितः। तं सुप्तं सर्वाङ्गेषु कृष्णसर्पैः तिक्तसर्पैश्च दष्ट्वा, स शत्रुसूदनः न म्रियते स्म। एतेषु सर्वेषु पापकर्मसु, विदुरः प्राज्ञः तेषां विमोचनाय उपायेषु सदा प्रवृत्तः आसीत्। यथा इन्द्रः स्वर्गे स्थित्वा प्राणिनां सुखं ददाति, तथा विदुरः पाण्डवानां सदा सुखदः आसीत्। यदा तान् दैवधर्मरक्षितान् रहस्यम् अपि प्रकाशम् अपि, न विनाशयितुं शेकुः, तदा मन्त्रिभिः वृशसेनदुःशासनादिभिः सह मन्त्रयित्वा, धृतराष्ट्रस्य अनुमतिं प्राप्य, लाक्षागृहस्य निर्माणं आज्ञापयत्। तत्र अम्बिकापुत्रः राजा, स्वपुत्रहितकामः, अनन्तबलसम्पन्नान् पाण्डवान् न्यवेशयत्; राज्यभोगलालसया तान् निर्वासयामास। ते महात्मानः पाण्डवाः मातरं सह नगरेण हस्तिनापुरात् निर्गच्छन्; तेषां निर्गमने विदुरः बुद्धिमान् मन्त्रिणः तैः सह जगाम। विदुरस्य प्रबन्धेन, मध्यरात्रे लाक्षागृहात् पलायित्वा, ते काननं प्रविश्य, वाराणवतं नगरीं प्रतिपेदिरे। तत्र ते महाबलाः शत्रुनाशनाः पाण्डवाः मातरं सह स्थिताः; धृतराष्ट्रस्य आज्ञया लाक्षागृहे निवसन्तः। पुरोचनः तान् संवत्सरमेकं सावधानं पालयन्, विदुरस्य प्रेरणया सुषिरं निर्मापितवान्। लाक्षागृहं दग्ध्वा, पुरोचनं च दग्ध्वा, ते शत्रुतापनाः भयाकुलाः मातरं सह पलायितवन्तः। वननदीतीरे तं राक्षसं हिडिम्बं दारुवत् स्थितं दृष्ट्वा, भीमः तं राक्षसाधिपं हत्वा, पाण्डवाः स्वस्थितिं ज्ञातवन्तः। रात्रौ पाण्डवाः धृतराष्ट्रपुत्रभीताः पलायितवन्तः; तत्र भीमः हिडिम्बां समागत्य, घटोत्कचः जातः। ततः बकं हत्वा, पाण्डवाः व्रतानुष्ठाने स्थिताः, वेदविद्यायाम् अपि निपुणाः, एकचक्रानगरे ब्रह्मचर्येण वासं कृतवन्तः। तत्र ते पुरुषश्रेष्ठाः किञ्चित्कालं मातरं सह ब्राह्मणस्य गृहे एकचक्रायां नियमेन वासं कृतवन्तः। तत्र महाबाहुः भीमसेनः वृकोदरनाम्ना, बकं नाम नरमांसभोजिनं बलवन्तं समासाद्य, तं शीघ्रं बाहुबलात् हत्वा, नगरवासिनः सान्त्वयामास। ततः पाञ्चालेषु कृष्णायाः स्वयम्वरे श्रुत्वा, तत्र गत्वा तां लब्धवन्तः। द्रौपदीं प्राप्त्वा, तत्र संवत्सरं वासं कृत्वा, तदनन्तरं विज्ञाय, शत्रुसूदनाः हस्तिनापुरं प्रत्यागच्छन्। तत्र तान् राजा धृतराष्ट्रः शान्तनवपुत्रः भीष्मश्च संबोधयामास—"वत्साः, भवत्सु भ्रातृषु कथं वैरं स्यात्?" "खाण्डवप्रस्थे भवतां वासः व्यवस्थितः, स जनसम्पन्नः सुपथश्च," इति।