सञ्जयः धृतराष्ट्रस्य समीपे आसीत्। तस्मै राजा दुःखेन परिपूर्णः एवं कथयति स्म— यदा द्रोणः, युद्धे विविधास्त्राणि कौशलं च दर्शयन्, पाण्डवान् अग्रगण्यान् न हिनस्ति स्म, तदा, हे सञ्जय, विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, ये महाबलिनः सम्शप्तकाः अर्जुनं विनाशयितुम् स्थिताः, तैः अर्जुनः हतः, तदा मम विजयस्य आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, दुर्गमं व्यूहं, भारद्वाजेन उद्धृतशस्त्रेण रक्षितम्, एकेन वीर्येन सुभद्रापुत्रेण भङ्गितम्, तदा मम विजयस्य आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, बालं अभिमन्युं सर्वे महायोधाः परिवृत्य हत्वा हर्षिताः, किन्तु पार्थं न जयन्ति स्म, तदा मम विजयस्य आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, अभिमन्युं हत्वा धृतराष्ट्रपुत्राः मोहिता हर्षं घोषयन्ति स्म, अर्जुनः च सिन्धुराजं क्रुद्धः भाषते स्म, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, अर्जुनः सिन्धुराजं हन्तुं प्रतिज्ञां कृत्वा शत्रुमध्ये तां सम्पादितवान्, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, धनञ्जयः अश्वान् श्रान्तान् विमोच्य, तान् जलं दत्वा विश्राम्य, पुनः युक्त्वा वासुदेवेन सह प्रस्थितः, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, पाण्डवः रथे स्थितः, अश्वचक्रे भग्नः, सर्वान् योधान् एकः एव प्रतिरोद्धुम् शक्तः, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, युयुधानः महागजसेनया द्रोणस्य घोरं व्यूहं भङ्गितवान्, द्वौ कृष्णौ तत्र गतौ, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, कर्णः भीमं कटुभिः वाक्यैः ताडयित्वा धनुषाग्रेण प्रहारं कृत्वा, मृत्युतः विमुक्तवान्, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा द्रोणः, कृतवर्मा, कृपः, कर्णः, द्रोणपुत्रः, मद्रराजः च, सिन्धुराजवधं न सहन्ति स्म, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, दिव्यं शूलं देवेशेन दत्तं, माधवः घोटकच्छे राक्षसे व्यर्थं कृतवान्, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, कर्णघोटकच्छयोः युद्धे, कर्णः तेन शूलेन सव्यसाचिं हन्तुं शक्तः आसीत्, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, द्रोणाचार्यः एकः एव, धर्मः धृष्टद्युम्नेन लङ्घितः, रथे शयानः हतः, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, द्रोणपुत्रः नकुलं माद्रीपुत्रं रथयुद्धे एकः एकं समरे कुशलः, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा द्रोणः हतः, तस्य पुत्रः नारायणास्त्रं प्रगृह्य पाण्डवान् विनाशयितुम् न शशाक, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, भीमसेनः युद्धभूमौ दुःशासनस्य रक्तं पीत्वा, तं कश्चित् न निवारयितुं शक्तः, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, कर्णः अतिवीर्यः, युद्धे दुष्प्राप्यः, पार्थेन भ्रातृणां मध्ये गूढयुद्धे हतः, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, द्रोणपुत्रः, दुःशासनः, कृतवर्मा च, धर्मराजेन युधिष्ठिरेण पराजिताः, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, मद्रराजः युद्धे कृष्णस्य प्रतिद्वन्दी, धर्मराजेन हतः, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, शकुनिः मायावी, कलहे मूलम्, सहदेवेन युद्धे हतः, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, दुर्योधनः श्रान्तः एकः एव, सरः प्रविष्टः, जलं स्थगयित्वा, रथास्त्रं विहीनः, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, मम पुत्रः न शमं सहन्, पाण्डवान् वासुदेवेन सह सरः समीपे आक्रमितवान्, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, गदायुद्धे, चक्रवर्ती तस्मिन्, पुत्रः कृष्णस्य उपायेन, मिथ्याप्रहारस्य माध्यमेन, हतः, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, पाञ्चालाः द्रौपदीपुत्राः च, द्रोणपुत्रेण अन्यैः च निशायां शयाने हतः, भीमसेनः घोरं महत् कर्म कृतवान्, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, अश्वत्थामा भीमसेनस्य अनुगमनं कृत्वा, परमास्त्रं क्रुद्धः प्रगृह्य, गर्भस्थं बालं विनष्टवान्, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, अर्जुनः शान्तिवचनानि उक्त्वा, ब्रह्मशिरास्त्रं अन्येन अस्त्रेण शमितवान्, अश्वत्थामा च स्वं मणिं त्यक्तवान्, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, द्रोणपुत्रः महास्त्राणि प्रगृह्य, उत्तरा गर्भस्थं बालं विनाशयितुम् इच्छन्, हरिः जीवनं प्रतिज्ञातवान्, तदा विजयस्य मम आशा नासीत्। यदा मया श्रुतम्, व्यासः कृष्णः च द्रोणपुत्रं परस्परं शापयन्ति स्म, तदा, सूत, एतद् ज्ञात्वा, अहं ज्ञानहीनः शोकसन्तप्तः पुत्रैः पौत्रैः विहीनः। गान्धार्याः दया कर्तव्या, पुत्रैः पौत्रैः विहीना सा, पुत्रवधूः पितृभ्रातृहीनाः, पाण्डवाः कठिनं कर्म कृत्वा राज्यं पुनः प्राप्तवन्तः। अहो भीषणम्—युद्धे केवलं दश जना जीवितवन्तः, त्रीणि अस्माकं, सप्त पाण्डवानां; घोरं क्षत्रिययुद्धे अष्टादश अक्षौहिण्यः विनष्टाः। महदन्धकारं मां आवृत्य, मोहः इव मां गृहीत्वा, अहं चेतः न पुनः प्राप्नोमि, सूत, मनः च मे अत्यन्तं व्यग्रं। एवं धृतराष्ट्रः दुःखेन बहु विलप्य मूर्चितः। चेतना प्राप्त्य, सञ्जयं संबोधितवान्—"सञ्जय, अहं तावद् दुःखेन जीवितं त्यक्तुम् इच्छामि; जीवने किंचित् लाभं न पश्यामि।" राजानं एवं विलपन्तं, श्वसन्तं, सर्पस्य इव, पुनः पुनः मूर्चितं दृष्ट्वा, गावल्गणः गम्भीरं वचनं अब्रवीत्। गावल्गणः प्राज्ञः, विवेकी, महत्त्वं वचनं अब्रवीत्। यथा व्यासः नारदः च प्राज्ञौ उक्तवन्तौ, महाराजवंशेषु, गुणैः भूषितेषु, ते दिव्यास्त्रविदः इन्द्रतेजसः, धर्मेण पृथ्वीं जितवन्तः, यज्ञैः दानैः च महद् कर्म कृतवन्तः। लोके कीर्तिं लब्ध्वा, कालस्य वशे गतवन्तः—शैब्यः महारथः, श्रीञ्जयः विजयी वीरः, बाह्लीकः, दमनः, चेदिराजः, शर्याती, अजितः नलः च।