स राजा जनमेजयः पृथिव्यां पृथक्प्रदेशेषु अभिषिक्तैः राजभिः परिवृतः आसीत्, ये च ब्रह्मणः तुल्यविद्यया युक्तैः पुरोहितैः सह आसन्। तस्मिन् काले, स राजर्षिः जनमेजयः, तं महर्षिं समुपस्थितं दृष्ट्वा, ससचिवः स्सहपरिचारकः सस्मितमुखः शीघ्रं उत्थाय, भारतश्रेष्ठ, तं प्रत्यगृह्णात्। सभायाः अनुमत्याः, स नृपः तस्मै स्वर्णमयं आसनं यथैव शक्रः बृहस्पतये समर्पयति, तथैव सम्यक् संकल्प्य उपवेशयत्। तत्र स भगवान् ऋषिः दिव्यर्षिसंघैः पूजितः, राजा शास्त्रविधिना तं वरदं सम्यक् अर्चयामास। पाद्यं अर्घ्यं आचमनीयं च, गवां च प्रदानेन, सः जनमेजयः तं पूज्यं कृष्णद्वैपायनं पितामहम् अर्हणीयं सम्यक् समर्पयामास। स च व्यासः, तां पूजां प्रतिगृह्य, गवां च स्वीकृत्य, तत्रैव तुष्टः अभवत्। सः राजा सस्नेहम् आदरं च प्रदाय, समीपे उपविष्टः, हृष्टहृदयः, तस्य कुशलं पप्रच्छ। स च महर्षिः, तं दृष्ट्वा, स्वस्य कुशलं निवेद्य, सभासद्भिः पूजितः, तेषां पूजां प्रत्यनुज्ञात्। अथ, जनमेजयः सर्वैः सभासद्भिः सह, कृतांजलिः तं द्विजश्रेष्ठं पप्रच्छ— “त्वं कुरुपाण्डवानां साक्षात्साक्षी; तेषां कर्माणि त्वत्तः श्रोतुमिच्छामि, द्विजोत्तम। कथं तेषां निर्दोषकर्मणां विभागः समुत्पन्नः? कथं च सा महायुद्धविपत्तिः अभवत्, या सर्वनाशकारिणी आसीत्? सर्वान् पूर्वजान्, येषां बुद्धयः दैवेन गृहीताः, यथावत् विस्तरेण मे कथय, द्विजश्रेष्ठ; त्वं सत्यवक्ता, तव बुद्धिः अपि विशारदा।” एवं तस्य वचः श्रुत्वा, कृष्णद्वैपायनः स्वस्य शिष्यं वैशम्पायनं समीपस्थं आज्ञापयामास— “यथा मया श्रुतं, तथा पाण्डवकौरवयोः विभागः पूर्वे काले यः जातः, सर्वं तस्मै निवेदय।” आचार्यस्य आज्ञां शिरसा गृह्णन्, स ब्राह्मणश्रेष्ठः सः वैशम्पायनः, तदा समग्रं इतिहासं विस्तरेण आख्यातुम् आरब्धवान्। स राजा, सभासदः, सर्वे च नृपाः, तेन वैशम्पायनेन, पाण्डवकौरवयोः विभागं विनाशं च श्राविताः। ततः सः कथयामास— “शृणुष्व राजन्, कथं पाण्डुपुत्राः वीराः दुरात्मनां धृतराष्ट्रपुत्रैः सह संघर्षं प्राप्तवन्तः। आचार्यं प्रथमतः प्रणम्य, समाहितचित्तः, सर्वान् ब्राह्मणान् अन्यांश्च विदुषः सम्यक् पूजयित्वा, अहं सर्वं व्यासस्य मतं, यस्य यशः सर्वलोकेषु प्रसिद्धम्, यथावत् वक्ष्यामि। त्वं हि, राजन्, एतस्य भारताख्यानस्य श्रोतुं योग्यः; आचार्यस्य वाणी मनसि मम महतीं स्पृहा जनयति। शृणुष्व, राजन्, कथं द्यूतेन राज्यहेतोः पाण्डवकौरवयोः विभागः समुत्पन्नः, तथा वनवासः अपि। यश्च युद्धः अभवत्, येन पृथिव्याः विनाशः समुपस्थितः, तदपि ते वक्ष्यामि, भारतश्रेष्ठ, यथात्थ। पितरि मृते, ते पाण्डववीराः वनात् स्वगृहं पुनरागत्य, शीघ्रमेव वेदशस्त्रविद्यायाम् पारंगताः अभवन्। तान् पाण्डवान्, शौर्यबलतेजसा युक्तान्, जनैः पूजितान्, ऐश्वर्ययशसा विभूषितान् दृष्ट्वा, कौरवाः सहनं न शेकुः। तदा दुर्योधनः, क्रूरात्मा, कर्णेन शकुनिना च सह, नानाविधैरुपायैः पाण्डवान् निग्रहणं वनवासं च चिन्तयामास। ततः स दुर्योधनः, क्रूरः, शकुनिसंदेशेन, राज्यहेतोः नानाविधैः उपायैः पाण्डवान् पीडयामास। स दुष्टात्मा धृतराष्ट्रपुत्रः भीमाय विषमददात्; भीमः तु वायुपुत्रः, तदपि भोजनसमेतं पचयामास। भीमः नदीतीरे सुप्तः, तं पुनः बध्वा, गङ्गायां क्षिप्त्वा, नगरं प्रत्यगच्छन्। कुन्तीपुत्रः भीमः, तत्र सुप्तः, बन्धनानि मोचयित्वा, महाबलः, निरवेदना उत्थितः। तस्य शयने, कृष्णसर्पैः कालसर्पैश्च सर्वाङ्गेषु दंशयित्वा, तं निहन्तुं प्रयत्नं कृतवन्तः; परन्तु स रिपुसूदनः न मृतः। सर्वेषु तेषु दुष्कृत्येषु, विदुरः प्राज्ञः तेषां विमोचनाय उपायं च यत्नेन अचिन्तयत्। यथा स्वर्गस्थः इन्द्रः लोकान् सुखयति, तथा विदुरः पाण्डवान् सदा सुखयामास। यदा बहुविधैः गूढप्रकटैः उपायैः, दैवधर्मरक्षितान् तान् न विनाशयितुं शेकुः, तदा मन्त्रिभिः वृशसेनदुःशासनादिभिः सह मन्त्रयित्वा, धृतराष्ट्रस्य अनुमत्याः, लाक्षागृहस्य निर्माणं आज्ञापयत्। तत्र अम्बिकापुत्रः राजा, स्वपुत्राणां हितकाम्यया, अनन्ततेजसः पाण्डवान् तस्मिन् लाक्षागृहे निवेश्य, राज्यलोभात् तान् वनं प्रेषयामास। तदा महात्मानः पाण्डवाः मातरं सह नगरात् निर्गत्य, विदुरः प्राज्ञः मन्त्रिणः तेषां सहगमनं कृतवान्। विदुरस्य सूचनया, मध्यरात्रे लाक्षागृहात् पलाय्य, वनं गतवन्तः; ततः कुन्तीपुत्राः वाराणावतं नगरीं प्राप्तवन्तः। तत्र तैः पाण्डवैः, रिपुसूदनैः, मातरं सह निवसद्भिः, धृतराष्ट्रस्य आज्ञया, लाक्षागृहे वासः कृतः। पुरोचनः तान् संवत्सरं यत्नेन रक्षितवान्; विदुरस्य प्रेरणया, तैः गुहापथः निर्मितः। लाक्षागृहं दग्ध्वा, पुरोचनं च दग्ध्वा, ते रिपुनिग्राहकाः, भीताः मातरं सह पलायितवन्तः।