महाभारतस्य अद्भुतस्य सर्पसत्रवृत्तान्ते, महान् ऋषिः व्यासः स्वपुत्रैः शिष्यैः च सहितः—उद्दालकः, प्रमातकः, श्वेतकेतुः, पिङ्गलः च—सत्रे उपस्थितः। असितः, देवलः, नारदः, पर्वतः, अत्रेयः, कुम्दजातरः, कालघाटब्राह्मणः च तत्र आगताः। वत्स्यः, वृद्धः श्रुतश्रवाः, जपपाठननिष्ठः, कोहलः, देवशर्मा, मौद्गल्यः, समसौरभः च अन्ये बहवः ब्राह्मणाः, वेदविदः, तत्र परिक्षित्पुत्रस्य यज्ञे सभायाम् आसन्। यदा ऋत्विजः महत् नागसत्रे हविः प्रायच्छन्, तदा सर्पाः भीषणाः, सर्वजीवेषु भयम् जनयन्तः, तत्र पतिताः। तेषां सर्पाणां मेदसास्थिमार्गाः प्रवहन्तः, दिनरात्रम् अग्निना दग्धेषु, घोरः गन्धः व्यजायत। आकाशे स्थितानां सर्पाणां पतनसमये, अनवरतम् शब्दः श्रूयते, तैः तीव्रः ज्वलनः अभवत्। तक्षकः सर्पाधिपः, जनमेजयस्य सत्रारम्भं श्रुत्वा, इन्द्रस्य निवासं गच्छन्, सर्वं यथावत् निवेद्य, अपराधकृत् भयभीतः, शरणं इन्द्रं प्राप्य। इन्द्रः तुष्टः, तक्षकं समाश्वास्य, ‘इह तक्षक, त्वं सर्पसत्रात् कदापि न भीतः। पूर्वं ब्रह्माणं तव हेतोः प्रसादयामि; अतः ते न भयम्। चिन्ता त्वया त्यज्यताम्।’ इत्युक्त्वा तं सर्पश्रेष्ठं समाश्वास्य, तक्षकः इन्द्रगृहे सुखेन तुष्टः वसन्। परन्तु वासुकिः, अल्पशेषबन्धुभिः परिवृतः, अनवरतं सर्पाणां पतनं दृष्ट्वा, महान् दुःखेन पीडितः। तं घोरः शोकः आक्रान्तः; हृदयम् विकलम्, स्वसारम् उवाच—‘मम अङ्गानि दह्यन्ते, दिशः न पश्यामि, मोहात् पतामि, मनः मम भ्रमति। दृष्टिः मम तीव्रं परिवर्तते, हृदयम् विदारितम् इव; अद्य अहम् अनाथः तस्मिन् ज्वलनाग्नौ पतिष्यामि। परिक्षित्पुत्रस्य यज्ञः अस्माकं विनाशाय प्रवृत्तः; नूनम् मृत्युलोकं गच्छामि। यः कालः तव जारत्कारवे पूर्वं दत्तः, सः अधुनागतः; रक्षस्व अस्मान् बन्धून् च। अस्तिकः सर्पाणां हिताय तं यज्ञं विरोद्धुम् इति ब्रह्मा पूर्वं उक्तवान्। अतः प्रियं, तव पुत्रं अस्तिकं, वृद्धैः पूजितम्, वेदवित्, अद्य मम गृहे मुक्तिं साधयितुम् आचक्ष्व।’ ततः वासुकेः आज्ञया, नागस्त्री, पुत्रं जारत्कारुं आह्वय्य, इदं वचनम् उवाच—‘मम भ्राता तव पितरं हेतोः मम दानं कृतवान्; तस्य कालः अधुनागतः, कर्तव्यं कुरु।’ पुत्रः पृच्छति—‘कस्मात् कारणात् मम मातुलः तव पितरं तव दानं कृतवान्? तत् सत्यं कथय; श्रुत्वा, यथोचितं करिष्यामि।’ सा नागराजस्य भगिनी, स्वजनहिताय, सर्वं यथावत् पुत्राय व्याख्यात्। ‘कद्रुः सर्वसर्पाणां माता; शृणु, तस्याः क्रोधात् शापः पुत्रेषु कथं प्राप्तः। उच्चैःश्रवा अश्वराजः, मया न मिथ्या कृतः; विनतायाः हेतोः, मम पुत्राः द्यूते सेवकत्वाय उपन्यस्ताः। जनमेजयस्य यज्ञे, वातरथेन दग्धाः, तत्र विनष्टाः मृत्युलोकं गच्छन्ति। ब्रह्मा तस्याः शापवाचं श्रुत्वा, ‘एवमस्तु’ इत्युक्त्वा तुष्टः। वासुकिः, तदा ब्रह्मवचनं श्रुत्वा, अमृतमन्थने, देवैः शरणं प्राप्य। सर्वे देवाः, अमृतं प्राप्य, तं भ्रातृं अग्रे कृत्वा, ब्रह्माणं समीपं अगच्छन्। देवाः वासुकिसहिताः, पद्मजं प्रसादयन्तः, शापः न भवेत् इति याचन्तः। वासुकिः, बन्धुसन्तापात्, चिन्तितः; मातुः शापः कथं न स्यात् इति पृष्टवान्। यदा जारत्कारु नाम्ना पत्नीं जारत्कारु विवाहयति, तदा द्विजः पुत्रः जायते, यः सर्पान् शापात् विमोचयिष्यति। एतद् श्रुत्वा, वासुकिः तव पितरं तव दानं कृतवान्, अमृतवत्। कालः आगतः, त्वया जातः; अधुना तस्य कालस्य आगमे, अस्मान् भयात् रक्ष। अतः भ्रातृं अग्नेः रक्ष; तव पितुः प्रतिज्ञा मिथ्या मा भवतु; तव दानं अस्माकं मोक्षाय कृतम्—किम् मन्यसे, पुत्र?’ एवं मातुः वचनं श्रुत्वा, शौनकः ‘एवमस्तु’ इत्युक्त्वा, मातरं समाश्वास्य, दुःखितं वासुकिं प्रोत्साहितवान्। ‘वासुके, त्वां विमोचयिष्यामि; सत्यं वदामि, शापात् त्वां मोचयिष्यामि। शान्तचित्तः भव; तव भयम् नास्ति। यज्ञे तव कल्याणं साधयिष्यामि। मम वचनं कदापि मिथ्या न अभवत्; कथं तु अन्यथा? अहम् जनमेजयं यज्ञदीक्षितं गच्छामि।’ एवं सर्पाणां मोक्षाय, अस्तिकः, मातुः आदेशं स्वीकृत्य, सर्पराजं वासुकिं च आश्वास्य, महत् कार्यं कर्तुं यज्ञस्थलं प्रति प्रस्थितः।