गोकर्णस्य प्रमाणं क्रोशपरिमितमासीत्। तत्र त्वरया निरन्तरं सर्पाः वह्निं प्रति पतन्ति स्म, हे अग्निसत्त्वश्रेष्ठ। एवं तत्र शतसहस्राणि, दशलक्षाणि, कोटयश्च—निरुपायाः, विनष्टाश्च सर्पाः—तत्र विनष्टाः। केचित् अश्वसदृशाः, केचित् गजसदृशाः; केचित् मदोन्मत्तगजोपमाः, विशालदेहाः, महाबलिनश्च सर्पाः आसन्। बहवः ऊर्ध्वाङ्गाः च नीचाः च, नानावर्णाः, विषपूर्णाः, लोहदण्डसमक्लिष्टाः, बलिनः सर्पाः मातृवाक्यदण्डाभ्यां ताडिताः वह्निं प्रति पतन्ति स्म। एतस्मिन्नन्तरे, जनमेजयस्य, पाण्डवस्य राज्ञः, सर्पसत्रे, के ऋत्विजः आसन्, हे महर्षयः? के तत्र सभायां सन्निविष्टाः आसन्, यस्मिन्भयंकरसर्पसत्रे विषस्योत्पत्तिः, सर्पाणां च महद्भयं जातम्? हे पितः, सर्वमेतत् विस्तारतः वक्तव्यम्—के सुताः, ये सर्पसत्रविधौ निपुणाः आसन्? अहं तु तवाग्रे तान् विदुषः ऋत्विजः, सभ्यान् च, तदा राज्ञः ये आसन्, नामानि कथयिष्यामि। तत्र होताऽभवत् च्यवनवंशसमुद्भवः, वेदविदां श्रेष्ठः, ब्राह्मणः छन्दभार्गवः। उद्गाता तु वृद्धो विद्वान् कौत्सः, जैमिनिश्च; ब्रह्मा शार्ङ्गरवः, अध्वर्युः पिङ्गलः। व्यासः पुत्रैः शिष्यैश्च सहितः सभ्यः आसन्; उद्दालकः, प्रमातकः, श्वेतकेतुः, पिङ्गलश्च। असितः, देवलः, नारदः, पर्वतः, आत्रेयः, कुम्डजातरः, कालाघाटब्राह्मणश्च। वात्स्यः, वृद्धः श्रुतश्रवाः, स्वाध्यायनिष्ठः; कोहलः, देवशर्मा, मौद्गल्यः, समसौरभश्च। एते चान्ये च बहवः वेदविदः ब्राह्मणाः, परीक्षित्सुतस्य सत्रे सभ्यत्वं प्राप्नुवन्। तत्र ऋत्विजः हविर्यजन्तः सर्पसत्रे, भयङ्कराः, प्राणिनां भयावहाः, सर्पाः तत्र पतन्ति स्म। तत्र सर्पाणां वसा-मज्जयुक्ताः प्रवाहाः प्रवहन्ति स्म; दिनरात्रं दग्धेषु तेषु, तीव्रः गन्धः प्रवाति स्म। सर्पाणां पतनसमये, आकाशे स्थितानां, अनवरतं शब्दं शृण्वन्ति स्म, तान् वह्निः तीव्रं दग्धवान्। तत्र तक्षकः, सर्पाधिपतिः, जनमेजयस्य सर्पसत्रं श्रुत्वा, इन्द्रस्य निकेतनं गतवान्। स सर्पश्रेष्ठः, भयभीतः, अपराधकृत्, तत्र सर्वं यथावत् निवेद्य, इन्द्रं शरणं जगाम। इन्द्रः तेन तुष्टः, तक्षकं प्रति उवाच—"त्रासं मा कृत्वा, सर्पाधिप, अस्मिन् सर्पसत्रे त्वं कदापि न भयं प्राप्स्यसि। पूर्वं हि त्वदर्थं पितामहमर्चयम्; अतः ते नास्ति भीः, चिन्ता ते व्यपनीयताम्।" इत्येवं तेन सान्त्वितः, स तक्षकः, सर्पश्रेष्ठः, इन्द्रस्य भवनं सुखेन तुष्टः निवसति स्म। परं तु वासुकिः, अल्पशेषबन्धुसहितः, दुःखितः, यतः सर्पाः निरन्तरं वह्निं प्रति पतन्ति स्म। स वासुकिः, सर्पाणां नायकः, भीषणेन शोकन्वितः, हृदयकम्पितः, स्वसारं प्रति इदं वचनं जगाद— "दग्धानि मे अङ्गानि, प्रिये, दिशः न पश्यामि; मोहात् पतामि इव, मनश्च मे भ्रमति। दृष्टिर्मम अतिशयेन भ्रमति, हृदयं विदीर्यते इव; अद्याहं अनाथः, तस्मिन् ज्वलिते वह्नौ पतिष्यामि। परीक्षित्सुतस्य सत्रं प्रवृत्तम्, अस्मद्विनाशाय; नूनं यमलोकं गन्तव्यम्। स एष कालः प्राप्तः, यस्मात् त्वां जरत्कारवे पूर्वं दत्तवान्; रक्षास्मान् स्वजनांश्च। आस्तिक इति श्रूयते, सर्पाणां हितार्थं, प्रवृत्तं सत्रं निवारयिष्यति; स्वयं पितामहः पूर्वं मे उक्तवान्। तस्मात्, प्रिये, तव पुत्रं आस्तिकं, वृद्धैः पूजितं, वेदविदं, अद्य मम कुलस्य च मोक्षाय प्रेरय।" ततः वासुकेः आज्ञया, सर्पस्त्री स्वपुत्रं जरत्कारुं आहूय, इदं वचनं उवाच—"पुत्र, त्वां पितरं प्रति मम भ्रात्रा प्रयोजनाय दत्ता; स कालः प्राप्तः—कर्तव्यं कुरु।" सः पृष्टवान्—"कस्मात् माम् मम मातुलः पित्रे दत्तवान्? तत्त्वेन वद; श्रुत्वा यथोक्तं करिष्यामि।" सा तु स्वजनहितैषिणी, सर्पराजस्य भगिनी, जरत्कारुः, अविचलितेन चेतसा, सर्वं तस्मै न्यवेदयत्। "कद्रुः सर्वसर्पमाता इति ख्याता; शृणु, का हेतोः तस्याः क्रुद्धया शापः पुत्रेषु उत्पन्नः। उच्चैःश्रवा अश्वराजः, न मया मिथ्या कृतः; मम पुत्राः विनतेः कृते अपणीयन्त—दासत्वाय। जनमेजयस्य सत्रे, वातरथेन, भवन्तः दग्धाः भविष्यन्ति; तत्र विनष्टाः यमलोकं गमिष्यथ।" तस्याः शापवचनं श्रुत्वा, लोकपितामहः, तां प्रत्यक्षं उक्तवान्—"एवमस्तु," इति, तस्याः वचनेन तुष्टः। वासुकिः, तदा पितामहवचनं श्रुत्वा, अमृतमन्थनसमये, देवताः शरणं जगाम। सर्वे देवाः, उत्तमं अमृतं प्राप्य, कृतार्थाः, भ्रातरं गृहीत्वा, पितामहं उपजग्मुः।