यदा नागः प्रतिज्ञां कृतवान्—"अहं स्वसारं पालयिष्यामि"—तदा जरत्कारुः नागभवनं जगाम। तत्र, मन्त्रविदां श्रेष्ठः, तपसि नियमेषु च महान्, धर्मात्मा सः यथाविधि मन्त्रैः पूर्वकं तां हस्तं गृहीत्वा विवाहं अकारयत्। ततः तां भार्यां दत्त्वा, सः नागेश्वरस्य अनुमोदिते रम्ये निवासे, महर्षिभिः स्तूयमाने, जगाम। तत्र, उत्तमशय्या विचित्रवस्त्रैः आवृता रचिताऽभवत्; तत्र जरत्कारुः स्वया भार्यया सह वासं अकरोत्। तत्र, धर्मात्मा जरत्कारुः भार्यया सह एकां प्रतिज्ञां कृतवान्—"त्वं मम अप्रियं किञ्चिद् न कर्तव्या, न च तादृशं वचनं कदाचित् वक्तव्या।" "यदि त्वं अप्रियं कर्ता वा तादृशं वदसि, तदा अहं त्वां गृहं च त्यजिष्यामि; एतद् मम वचनं स्वीकुरु।" तदा नागेश्वरस्य स्वसारः दुःखेन विवर्णा, विषादेन अभिभूता, "एवं भवतु" इति शोकपूर्णं वचनं उवाच। सापि, तस्मिन्नेव प्रकारेण, दुःखप्रवृत्तं पतिं सौम्यैः उपायैः स्नेहेन च, तस्य प्रीत्यर्थं, सेवते स्म; सा ख्यात्या युक्ता। यथाकाले स्नात्वा, वासुकिस्वसारः महर्षिं पतिं यथायोग्यं उपसंगम्य, गर्भं प्राप्तवती—सः गर्भः अग्निवत् दीप्तिमान्, वैश्वानरप्रभया शोभमानः। शुक्लपक्षे चन्द्रस्य वृद्धिवत्, सः गर्भः अपि वर्धते स्म; अल्पदिनेषु, जरत्कारुः, विश्रान्तः, स्वस्य शिरः भार्यायाः ऊरौ स्थाप्य निद्राम् अगच्छत्। स महर्षिः शयाने, पर्वतान्तरिते सूर्ये, वासुकिस्वसारः धर्मलङ्घनभीत्या चिन्तयन्ती, मनसि उद्विग्ना अभवत्। "किं धर्मं करवाणि? किं वा पतिं जागरयामि? सः दुःखितः धर्मनिष्ठः; कथं तं न लङ्घयामि?" "धर्मनिष्ठेऽपि कोपः वा धर्मलोपः वा जायेत; धर्मलोपः गुरुतरः" इति सा विचारयामास। "यदि पतिं जागरयामि, सः कोपितः भविष्यति; यदि न जागरयामि, धर्मलोपः स्यात्, सन्ध्याकालः च लङ्घितः।" एवं निश्चय्य, नागपत्नी जरत्कारुं तपोधनं अग्निवत् शयानं समीपं गत्वा, सौम्यं मधुरं च वचनं उवाच—"उत्तिष्ठ, सौभाग्यवत्! सूर्यः अस्तं गच्छति।" "सन्ध्याकर्म कुरु, व्रतस्थः जलस्पर्शं कृत्वा; अग्निहोत्रस्य कालः अयं शोभनः रक्तवर्णः।" "पश्चिमदिशि सन्ध्याकालः आरभते, प्रभो।" एवं उक्ते, जरत्कारुः महातपाः, ताम् उवाच—"त्वया मम अवमानः कृतः, नागन्ये!" "अहं तव समीपे न स्थास्यामि; यथा आगतः, तथा गच्छामि। त्वं सूर्यस्य अस्तं शयाने मम निवारयितुं शक्तिः न अभवः, सुकुमारि।" "मम हृदि यथाकाले गन्तुं निश्चयः; यत्र अवमानः, तत्र कोऽपि वासं न इच्छति।" "धर्मनिष्ठस्य वा मम वा वा तादृशस्य वा किम्?" इति पतिना उक्ता, जरत्कारुः हृदयेन कम्पिता अभवत्। वासुकिसभायाम्, नागस्वसारः उवाच—"ब्राह्मण, अहं त्वां जागरयामि न अवमानाय।" "एतत् धर्मलोपः न भवेत् इति ब्राह्मण, तव प्रियाय, मम पतिना महातपसा जरत्कारुणा उपदिष्टं वचनं उक्तवती।" ऋषिः कोपेन नागपत्नीं त्यक्तुम् इच्छन् उवाच—"मम वचनं कदापि मिथ्या न भवति; त्वां त्यजामि, नागन्ये।" "यथा पूर्वं प्रतिज्ञां कृतवान्, सौम्ये, तथा; तव सह सुखेन वासितवान्—अधुना, शुभे, भ्रातरं सूचय।" "मम गमनानन्तरं, भीरु, तं ज्ञापय; मम गमनानन्तरं त्वं दुःखं मा कुरु।" एवं उक्ता, सा निर्मला स्त्री, जरत्कारुं महर्षिं दुःखोद्विग्ना प्रत्युवाच। अश्रुपूर्णनयना, मुखं शुष्कं, अञ्जलिं कृत्वा, अश्रुभिः कण्ठं बाध्यमाना, सा धर्मपत्नी उवाच। स्वयं धैर्यं स्थापयित्वा, वामोरु कम्पमानं संयम्य, उवाच—"धर्मज्ञ, त्वं मम निर्दोषायाः परित्यागं न कर्तुम् अर्हसि।" "धर्मे स्थिता अहं तव प्रियहिते युक्ता; यः हेतुः मम तव दत्ते, ब्राह्मणश्रेष्ठ—" "यदि अहं दुःखिता, असफलाऽपि, तं न प्राप्तवती, तदा वासुकिः किं वदेत्, मातृशापेन क्लिष्टानां स्वजनानां मध्ये, नरश्रेष्ठ?" "त्वत्तः अभिलषितं पुत्रं न लब्धवती; तव पुत्रप्राप्त्या स्वजनाः सुखं प्राप्तुं शक्यन्ते।" "त्वया सह मम संगः व्यर्थः न भवेत्; स्वजनहिते, प्रभो, त्वां याचामि।" "अस्पष्टं गर्भं मम अन्तरे स्थापयित्वा, महात्मन्, कथं त्वं नागान् गन्तुं इच्छसि?" एवं उक्ता, ऋषिः तपोबलसम्पन्नः ताम् उवाच—"यदि तव वचनं युक्तं धर्म्यं च, जरत्कारु—" "सौभाग्यवति, तव गर्भे पुत्रः अग्निवत् दीप्तिमान्, धर्मिष्ठः, वेदवेदाङ्गविद् महर्षिः अस्ति।" एवं उक्त्वा, धर्मात्मा महर्षिः जरत्कारुः, निश्चयेन स्थितः, पुनः घोरं तपः कर्तुं निर्जगाम।