जरत्कारुः महर्षिः पितृभ्यः प्रणम्य प्राह—"मम मनः, हे पितरः, ब्रह्मचर्ये निष्ठया विवाहात् निवर्तितम्; अधुना तु निःसंशयं भवद्वचनं करिष्यामि। यदि कदाचित् स्वयमेव मद्वर्णनाम्नी कन्या दानरूपेण मम समागच्छेत्, तदा ताम् अङ्गीकरिष्यामि, न तु पालयिष्यामि। यदि एवं स्यात्, तदा गृहीत्वा विवाहं करिष्यामि, अन्यथा न; एष सत्यम्, हे पितरः। तस्मात् संयोगात् भवतः उद्धाराय कश्चिद् सन्तानः जायेत; मम पितरः नित्यं स्थिताः स्युर्न च हीयेरन्।" एवं पितॄन् प्रति उक्त्वा स महर्षिः पृथिव्यां विचचार; किन्तु, हे शौनक, वृद्धत्वात् कन्यां न लब्धवान्। पितृप्रेरणया च निराशः सन् वनं जगाम, दुःखार्तः स उच्चैः रुदन्। शीघ्रं वनं प्रविश्य, पितृहिते युक्तः, स प्राज्ञः शनैः त्रिवारं "कन्यां याचे" इति वचनं उवाच। "इह यानि स्थावरजङ्गमानि, गुह्याश्च भूतानि, सर्वाणि मम वचः शृण्वन्तु। यदा तपस्यासक्तोऽहमासम्, तदा दुःखार्ता, सन्ततिं कामयमानाः पितरः मामूचुः—'गृहस्थाश्रमे प्रविश।' गृहस्थ्याय कन्यां याचमानः पृथिवीं विचरामि; दरिद्रः क्लेशपीडितः पितृशासनात्। येषां मध्ये कन्या अस्ति, ते मां सर्वदिक् विचरन्तं ददातु। या च मद्वर्णनाम्नी कन्या दानरूपेण मम समर्प्यते, या च मया धार्यते, तां कन्यां मम ददातु।" ततः जरत्कारवे समर्पणाय ताः सर्पाः कन्यां गृहीत्वा वासुकये निवेदयामासुः। वासुकिः सर्पाधिपः तां भूषितां कन्यां श्रुत्वा, तम् उपगम्य, वने जगाम। तत्र वासुकिः तां कन्यां दानरूपेण महात्मने जरत्कारवे ददौ; स तु न गृहीतवान्। 'सा न धार्यते' इति चिन्तयन्, पालयनाय अनुद्यतः सन्, त्यागे मनः कृत्वा, तां स्वीकर्तुं न इच्छत्। ततः, हे भृगुनन्दन, स कन्यायाः नाम पृष्ट्वा वासुकिम् उक्तवान्—'न अहं पालयिष्यामि।' तदा वासुकिः महर्षये जरत्कारवे प्राह—"एषा मदनुजा कन्या, जरत्कारुर्नाम्नी, तपोधना। अहं तव भार्यां पालयिष्यामि, त्वं तामङ्गीकुरु, द्विजश्रेष्ठ। सर्वशक्त्या रक्षिष्यामि, तपोनिधे। तव कृते अहमेव रक्षिता।" स पुनः प्राह—"न अहं पालयिष्यामि, एष मे व्रतः। न च किञ्चिदप्रियमाचरणीयम्; यदि तु कुर्याः, त्यक्ष्यामि।" सर्पेण प्रतिज्ञाते—'मया भगिन्याः पालनं कृतम्'—जरत्कारुः ततः सर्पभवनं जगाम। तत्र मन्त्रकुशलानां मध्ये श्रेष्ठः, तपसा व्रतेन च महान्, धर्मात्मा सः विधिवत् मन्त्रैः कन्यायाः पाणिं गृहीत्वा विवाहं चकार। भार्यां दत्त्वा, स वासुकिः महर्षये तं रमणीयं गृहम् अगमत्, यत् नागाधिपेन अनुमोदितं, महर्षिभिः स्तुतं च। तत्र शोभनशय्योपधानयुक्तं शयनं कृतम्; तत्र जरत्कारुः भार्यया सह वासं कृतवान्। तत्र स धर्मात्मा भार्यया सह शपथं कृतवान्—"मम अप्रियम् किञ्चिदपि नाचरिष्यसि, न च तादृशं वदिष्यसि। यदि किञ्चिदप्रियमाचरेत् वा वदेत् वा, त्यक्ष्यामि त्वां गृहम् च। इदं वचनं गृहाण।" तदा दुःखार्ता वासुकेः भगिनी शोकवशा प्राह—"एवं अस्तु।" सा च सती, पतिं दुःखार्तं सान्त्वनैः प्रियवाक्यैः सम्यक् सेवमाना, तस्य प्रियार्थिनी, कीर्तिमती चासीत्। काले समुपसंपन्ने, स्नात्वा वासुकेः भगिनी यथोचितं पतिं महर्षिं प्रायात्। तस्यां गर्भः अभवत्, वह्निसमप्रभः, दीप्तिमान् वैश्वानरतेजसा शोभमानः। शुक्लपक्षे चन्द्रमाः इव स गर्भः ववृधे; कतिपयदिनेषु, विश्रुतः जरत्कारुः—पत्नीं अङ्के निधाय, श्रान्तः सुप्तः। स महर्षिः सुप्तः सन्, सूर्यः पर्वतोपमर्देनास्तमगच्छत्। दिनान्ते वासुकेः भगिनी धर्मभयात् चिन्तयामास—'किमकर्तव्यम्? पतिं बोधयामि वा, न वा? स दुःखार्तः धर्मात्मा च; कथं कर्तव्यदोषः न स्यात्?' धर्मनिष्ठे कोपः जायेत, अथवा धर्मलोपः; धर्मलोपः तु गुरुतरः, इति सा विचारयामास। यदि बोधयामि, कोपः भविष्यति; न चेत्त्वं बोधयामि, सन्ध्याकालविप्लवात् धर्मलोपः स्यात्। एवं निश्चित्य, जरत्कारोः सर्पपत्नी, तपसा दीप्तिमती, तं सुप्तं महर्षिं समीपं गत्वा, मृदु मधुरं च वचः उवाच—"उत्तिष्ठ भगवन्, सूर्यः अस्तमुपैति।" "स्नात्वा सन्ध्यां कुरुष्व, व्रतानिष्ठ, अग्निहोत्रस्य कालः अयम्, शोभनः रक्तवर्णः सन्ध्याकालः।" "पश्चिमदिशि सन्ध्या प्रवर्तते, प्रभो।