ततः पितृगणाः जारत्कारुं दृष्ट्वा, यः स्वयं निर्वलः खद्गस्य उपरि लम्बमानः, चेतनाहीनः, तं अवलम्बनहीनं इव, तस्य दीनावस्थां दृष्ट्वा तं ज्ञापयितुं युक्तं इति अवदन्। तव पूर्वजाः, पुत्र, अस्माकं पितृगणाः, खद्गस्य उपरि लम्बमानाः, शोकग्रस्ताः, दुःखिताः, तव आश्रये स्थिताः। अतः, हे महात्मन्, पत्नीं गृह्य सन्ततिं उत्पादय, याचामहे। एकः एव अस्माकं वंशस्य सूत्रः शेषः अस्ति, एकः तपस्वी, हे ब्राह्मन्, यं तृणस्य आधारे शरणं गृहीत्वा त्वं पश्यसि। अयं अस्माकं कुलस्य स्तम्भः, अत्र उपविष्टः, वंशवृद्धिः; ये मूलानि त्वं पश्यसि, हे ब्राह्मन्, तस्य एव शाखाः। एते, हे पितः, अस्माकं वंशाः, कालेन उपभुक्ताः; यं त्वं पश्यसि, हे ब्राह्मन्, मूलं अर्धं खादितम्। यत्र वयं खद्गस्य उपरि लम्बामः, तत्र अपि स तपस्याम् अवस्थितः; यः मूषकः त्वं पश्यसि, स ब्राह्मन्, महाकालः एव। स कालः शनैः तं दुर्बलम् तपस्विनं, जारत्कारुं, तपस्यार्थं लोभितं, मन्दबुद्धिं, चेतनाहीनं, खादति। तस्य तपस्याः अस्माकं उद्धारः न भविष्यति, हे श्रेष्ठ, वयं उपक्षिप्ताः, पतिताः, कालग्रस्तचित्ताः। पश्य, वयं अधः प्रविष्टाः, पापकृतः; यदा वयं अत्र पतिष्यामः, तदा सर्वे स्वजनाः सह पतिष्यन्ति। यदा स अपि कालस्य द्वारा छिन्नः, स अत्रातः नरकं गच्छति; तपः, यज्ञः, महाशुद्धिः वा, यत्किंचित्, तस्य लाभः न भविष्यति। एतत् सर्वं, प्रिय, वंशपरम्परायाः तुल्यं न मन्यते साधवः; अतः, तं तपस्विनं जारत्कारुं दृष्ट्वा तस्य संवादः कर्तव्यः। यथा त्वं एतत् दृष्टवान्, तद् अत्र सम्यक् निवेदय, यथा स पत्नीं गृह्य सन्ततिं उत्पादयेत्, यथायोग्यं। अथवा, हे ब्राह्मन्, अस्माकं हिताय तस्मै उक्तं ब्रूहि, यथा स स्वकुलस्य तथा अस्माकं हिताय। कः त्वं, हे श्रेष्ठ, यः अस्माकं कृते शोकं करोति, स्वजनस्य इव? वयं सर्वे इच्छामः श्रोतुम्—कः त्वं अत्र स्थितः? एवं श्रुत्वा, जारत्कारुः शोकसम्भ्रान्तः, अश्रुपरिप्लुतवाणी पितृगणं प्रति उवाच। "यूयं मे पितरः, पूर्वजाः, वृद्धाः; यद् वः प्रियं, तद् वदध्वं, यत् कर्तव्यं मया। अहं एकः जारत्कारुः, वः पापात्मा पुत्रः; स्वदोषं, असंयमं, दण्डं अहं वहामि। पितरः उचुः—"पुत्र, सौभाग्येन त्वं अत्र आगतः; ब्राह्मन्, किं न पत्नीं गृह्यसि?" स उवाच—"एषा पितृसम्बन्धी चिंता मम हृदये सदा वर्तते; ब्रह्मचारी सन्, शरीरं परलोकं प्रेषयिष्यामि। मम मनसि दृढनिश्चयः आसीत्—न पत्नीं गृह्यसि; किन्तु, यूयं पक्षिणः इव लम्बमानाः दृष्ट्वा, अहं कम्पितः। मम मनः, हे पितरः, ब्रह्मचर्यनिष्ठया विवाहात् निवृत्तम्; किन्तु, अधुना वः इच्छां निश्चितं करिष्यामि। यदा काचित् कन्या, मम नाम्ना, स्वयं दत्तवत्, दानस्य इव, तदा—तां स्वीकरिष्यामि, किन्तु न पालनं करिष्यामि; यदि एवं भवति, विवाहं करिष्यामि; अन्यथा न करिष्यामि—एषा सत्यं, हे पितरः। तस्मात् तस्य संयोगात्, वः उद्धाराय पुत्रः जायेत; मम पितरः नित्यं स्थिताः भवन्तु। एवं पितृभ्यः उक्त्वा, महर्षिः पृथिवीं विचरन्, हे शौनक, पत्नीं न प्राप, वृद्धत्वात्। तदा, पितृभ्यः प्रेरितः, निराशः सन्, वनं गत्वा, महाशोकवशात् उच्चैः रुदन्। शीघ्रं वनं प्रविश्य, बुद्धिमान्, पितृहिते समाहितः, 'कन्यां याचामि' इति त्रीः वारं शनैः उक्त्वा। "यत्र स्थावरजङ्गमाः, गुह्याः च सर्वे, मम वचनं शृण्वन्तु। तपस्यां स्थितः, पितरः दुःखग्रस्ताः वंशवृद्धिं कामयन्तः, मां गृहस्थाश्रमं प्रविश्येत्य उक्तवन्तः। तस्मात्, कन्यायाः प्राप्त्यर्थं पृथिवीं सर्वां विचरामि, दीनः, दुःखितः, पितृभ्यः आज्ञप्तः। यः कस्यचित् कन्या अस्ति, स मे ददातु, यः सर्वदिशं विचरति। या कन्या मम नाम्ना, दानवत् दत्तव्या, यां पालनं शक्नोमि, तां ददातु।" ततः, यः जारत्कारुं नित्यं पूजितवन्तः नागाः, तां कन्यां गृहीत्वा वासुकिं प्रति निवेदयामासुः। ततः, नागाधिपः वासुकिः, तां अलङ्कृतां कन्यां गृहीत्वा, जारत्कारुं समीपं वनं गत्वा ददौ। तत्र, वासुकिः तां कन्यां दानवत् महात्मने ददौ; किन्तु स न तां स्वीकारयामास। "सा न पालन्या" इति चिन्तयन्, त्यागनिष्ठः, तस्य पालनं न चिन्तयामास। ततः, हे भृगुनन्दन, स कन्यायाः नाम पृष्टवान्, वासुकिं प्रति उवाच—"न पालनं करिष्यामि।" तदा वासुकिः जारत्कारुं प्रति उवाच—"एषा कन्या तव नाम्ना, मम भगिनी, तपोनिष्ठा। अहं तव पत्नीं पालयिष्यामि; स्वीकरोतु, द्विजश्रेष्ठ। सर्वशक्त्या अहं तां रक्षिष्यामि, तपोधन। तव कृते, मुनिश्रेष्ठ, मया सा रक्षिता भविष्यति।" जारत्कारुः उवाच—"अहं न पालनं करिष्यामि; एषा मे प्रतिज्ञा। न च किञ्चित् अप्रियं कर्तव्यम्; यदि किञ्चित् अप्रियं भविष्यति, तां परित्यज्य भविष्यामि।" एवं पितृगणानां दुःखं, जारत्कारुं तपस्यां, तस्य वंशवृद्धिपरः प्रयासः, वासुकिनागस्य कन्यादानं, तस्य प्रतिज्ञा च, क्रमशः घटितम्।