जरत्कारुर् नाम महातपस्वी ब्राह्मणः, पितॄन् दीनावस्थायाम् अवलोक्य, स्वस्य तपोबलस्य सम्पूर्णफलमपि तेषां मोक्षाय दातुम् इच्छति स्म—"यदि इच्छथ, मम तपसः सम्पूर्णफलात् यूयं सर्वे रक्ष्यध्वं, यथैव मन्यध्वं तथा क्रियताम्" इति सः उवाच। किन्तु तस्य पितरः शुश्रुवुः—"कथं त्वं ब्रह्मचारी अस्मान् रक्षितुम् इच्छसि? न हि ब्राह्मणस्य अपि श्रेष्ठतपसा एष दोषः निवर्तयितुं शक्यते।" ते तं प्रष्टुम् आरब्धवन्तः—"भूतपूर्वकथं तपसः फलमस्ति वा न वा? वंशविनाशात् वयं पातालं पतामः, असुचौ नरके पतिताः स्मः। अस्माकं पितामहः प्रजोत्पत्तिम् एव श्रेष्ठं धर्मं उक्तवान्; किन्तु अस्मिन्स्थले वयं निलम्बमानाः, न च नः किञ्चिद् बोध्यते।" "येन त्वं, यः लोके वीर्येण प्रसिद्धः, नाभिज्ञायसे—त्वं पूज्यः, महाभाग्यवान्; वयं तव पितरः शोचनीया दुःखिता च। करुणया तव अहम् अपि शोचामि, द्विजश्रेष्ठ, शृणु—यायावराः स्मः वयं, नियमपरायणाः ऋषयः। वंशविनाशात् अस्मान् लोकात् पतितान् पश्य; अस्माकं तु तपः नष्टम्, न च नः अपत्यम् अस्ति।" "अद्य त्वेक एव अस्माकं अपत्यम् अवशिष्टः, स च नष्टसमः; दुर्भाग्येषु च स एव अल्पभाग्यः, एकः तपस्य एव प्रवृत्तः। स वेदवेदाङ्गविद्, जितेन्द्रियः, महात्मा, दृढव्रतः, अतितपस्वी च जरत्कारुः इति लोके प्रसिद्धः। तस्य तपोभिलाषात् एव वयं एतद् दुःखमुपागताः; न तस्य पत्नी, न पुत्रः, न बान्धवः कश्चन।" "अतः वयं विवेकहीनाः, आधारविहीनाः, पाताले निलम्बमानाः; त्वया अस्माकं दुःखावस्थां दृष्ट्वा सः ज्ञापनीयः। अस्माकं पितरः त्वयि आश्रिता, पातालस्य उपरि निलम्बमानाः, शोकार्ताः; अतः त्वं, कुलोत्पत्तये, भार्यां गृहाण, पुत्रांश्च उत्पादय—एवं याचामहे।" "एक एव अस्माकं वंशसूत्रम् अवशिष्टम्, एकः तपस्वी, द्विजश्रेष्ठ, यं त्वं तृणकाण्डे आश्रयन्तं पश्यसि। एष एव अस्माकं कुलस्तम्भः, अत्र उपविश्य वंशवृद्धिकरः; एते मूलानि यानि पश्यसि, द्विज, तस्य एव शाखाः।" "एते पितः अस्माकं वंशाः, कालेन भक्षिताः; यच्च मूलं पश्यसि, द्विज, तदर्धं भक्षितम्। यत्र वयं पातालस्य उपरि निलम्बमानाः, तत्रापि स एव तपस्य प्रवृत्तः; यः मूषकः दृश्यते, स कालः स्वयम्।" "स कालः शनैः शनैः तं दुर्बलम् तपस्विनं जरत्कारुम्, तपोभिलाषिणम्, मूढबुद्धिं, तस्य मूलं कृच्छ्रेण कृच्छ्रं कृन्तति। न हि तस्य तपसा वयं उद्धर्तुं शक्याः—अपकृष्टाः, पतिताः, कालदुःखपीडितचित्ताः।" "पश्य अस्मान् अधः पतितान्, पापिनः; अस्माकं पतने सर्वे बान्धवाः अपि पतिष्यन्ति। यदा स अपि कालेन छिद्यते, अत्रैव नरकं गमिष्यति; तपः, यज्ञः, अन्यः वा महान् शुद्धिकर्म—किञ्चिदपि एतत् कुलवृद्धेः तुल्यं न सद्धर्मज्ञैः मन्यते। अतः त्वं तं जरत्कारुं तपस्विनं दृष्ट्वा अवश्यं ब्रूहि।" "यथा त्वं एतत् दृष्टवान्, तथा सम्पूर्णं निवेदय, यथा स भार्यां गृह्णीयात्, सन्ततिं च उत्पादयेत्। अथवा, ब्रह्मन्, अस्माकं हिताय, स्वकुलस्य च, अस्य च, तस्मै एतद् वद।" "कः त्वं, सत्त्वश्रेष्ठ, यः अस्मान् स्वबान्धववत् शोचसि? सर्वे वयं श्रोतुम् इच्छामः—कः त्वं अत्र स्थितः?" एवं श्रुत्वा, जरत्कारुः दुःखसमाकुलचित्तः, अश्रुपूर्णकण्ठेन तान् पितॄन् प्रत्युवाच—"यूयं मे पितरः पितामहाश्च, निःसन्देहं बन्धवः; यत् कार्यं भवद्भिः अभिलषितम्, तत् मयि निर्दिश्यताम्।" "अहम् एकः एव जरत्कारुः, पापात्मा, तव पुत्रः; मम अकर्तव्यस्य, अकृतनिग्रहस्य, दण्डं मयैव भोक्तव्यम्।" ते पितरः ऊचुः—"पुत्र, सौभाग्येन त्वं अत्र आगतः; ब्राह्मण, किमर्थं त्वं भार्यां न गृह्णासि?" जरत्कारुः उवाच—"एष एव मे पितृकार्ये सदा हृदि स्थितम्; ब्रह्मचर्ये स्थित्वा देहम् अमुत्र प्रेषयिष्यामि। न हि मनसि मम विवाहः कर्तव्य इति दृढनिश्चयः; किन्तु यूयं पक्षिवत् निलम्बमानान् दृष्ट्वा, अहं कम्पितः।" "मम मनः, पितरः, विवाहात् निवृत्तम्, ब्रह्मचर्यनिष्ठया; किन्तु अधुना भवद्वचनात् निःसंशयं करिष्यामि। यदि कदाचित् स्वनाम्न्या कन्यया, या स्वयमेव दत्तव्या, अहम् उपलभेय—" "तां गृह्णीयाम्, न तु तां पालयेयम्; यदि एवं स्यात्, तदा विवाहं करिष्यामि, अन्यथा न; एष सत्यं, पितरः।" "तस्मात् तस्मात् संयोगात् एकः पुत्रः जन्मिष्यति, यः भवद्भ्यः उद्धारकः स्यात्; पितरः, भवन्तु नित्याः, अव्ययाः च।" एवं पितॄन् उkt्वा, सः महर्षिः पृथिव्याम् विचरामास; किन्तु, शौनक, वृद्धत्वात् भार्यां न लब्धवान्। ततः, पितृप्रेरणया, निराशः सन्, वनम् अगच्छत्, महतीं वेदनां प्राप्य, उच्चैः उच्चैः रुदन्।" "वनम् शीघ्रं प्रविश्य, पितृहिते स्थितचित्तः, 'कन्याम् इच्छामि' इति त्रीः वारं शनैः उक्तवान्।" "सर्वाणि स्थावरजङ्गमानि, गुह्याश्च भूतानि, मम वचनं शृण्वन्तु।" "यदा अहम् उग्रे तपस्य आसम्, तदा मम पितरः दुःखार्ताः, सन्ततिं कामयमानाः, 'गृहस्थाश्रमम् प्रविश' इति माम् ऊचुः।" "तस्मात् गृहे स्थित्यर्थम् अहम् एकां कन्यां दानाय विचरामि, दीनः, दुःखार्तः, पितृशासनात्।