तस्मिन्नेव काले महातपस्वी जरत्कारुः, निराश्रयः, पृथिवीं सर्वां विचरन् आसीत्। स धर्मस्थानेषु भ्रमन्, कठिनं व्रतचर्यां आचरन्, यः साधूनामपि दुराराध्यः, पुण्यतीर्थेषु स्नानं कृत्वा, दीप्ततेजाः मुनीः इव विचरन् आसीत्। स तु वायुभोजनः, अनन्नः, दिनप्रतिदिनं कृशः, एकदा पितृन् अधःशिरस्कं कूपे पतितान् अदृष्ट्। ते पितरः केवलं एकं तृणसूत्रं आश्रित्य तस्थुः, तत्र च बिलस्थः मूषकः शनैः शनैः तं सूत्रं चिच्छेद। ते कृशाः, दुःखिताः, अनन्नाः, आत्मरक्षणे इच्छन्तः, जरत्कारुं समीपमागतं दुःखितरूपं दृष्ट्वा, संबोधितवन्तः। जरत्कारुः तान् उवाच— "के यूयं तृणसूत्रं आश्रित्य तिष्ठथ, दुर्बलमूलं मूषकेन बिलस्थेन चिद्यमानं निर्भर्यथ?" स पुनः अवदत्— "एष एकमूलं यत् शेषं तृणसूत्रे, तदपि मूषकः तीक्ष्णदंष्ट्रेण शनैः शनैः खादति। शीघ्रमेव, अल्पशेषे, तदपि छिद्यते, तदा यूयं सर्वे अधःशिरस्कं कूपे पतिष्यथ।" स तान् दुःखितान् अधःशिरस्कं पतितान् दृष्ट्वा, दुःखं मनसि आगतम्— "किम् प्रियं कार्यं भवतां कृते?" तान् पृच्छति। "यदि भवतः तपोभागस्य चतुर्थांशेन वा तृतीयांशेन वा अर्धेन वा, एतस्मात् आपदः मोक्तुम् इच्छथ, शीघ्रं वदत। अथवा, यदि इच्छथ, सर्वं तपोभागं दत्त्वा सर्वे रक्ष्यन्तु, यथाभिलषितं तदस्तु।" पितरः अवदन्— "कथं त्वं ब्रह्मचर्यं व्रतं कृत्वा अस्मान् रक्षitum इच्छसि? एष कृत्यं ब्राह्मणस्य श्रेष्ठस्य तपसा अपि न साध्यते। हे वदतां श्रेष्ठ, अस्ति वा न वा तपस्याः फलम्? वंशक्षये कारणात्, हे ब्रह्मन्, वयं अपवित्रं नरकं पतामः।" "सत्यं, प्रपितामहः सुतप्राप्तिः परमं धर्ममिति उक्तवान्; किं तु, हे पितः, वयं अत्र तिष्ठामः, न च ज्ञानम् आविर्भवति।" "येन त्वं, लोकप्रसिद्धः पुरुषत्वेन, न अभिज्ञायसे— त्वं पूज्यः, पुण्यश्लाघ्यः— वयं तव पितरः, शोच्याः, दुःखिताः।" "दया कृत्वा, दुःखितः अस्मि, द्विज, शृणु: वयं यायावराः नाम्ना, कठिनव्रतानां ऋषयः।" "हे तपस्विन्, वंशक्षये लोकात् पतिताः, तपोबलं नष्टम्, न च पुत्रः अस्ति।" "अद्य एकः एव वंशजः शेषः, स अपि नष्टवत्; दुर्भाग्येषु दुर्भाग्यवान्, स एव तपः कृतवान्।" "स जरत्कारुः नाम्ना, वेदवेदाङ्गविद्, जितेन्द्रियः, महात्मा, दृढव्रतः, महातपस्वी च।" "तस्य तपोग्रहेण वयं एतद्विपत्तौ आगताः; न तस्य पत्नी, न पुत्रः, न बान्धवः।" "तस्मात्, वयं कूपे लम्बमानाः, चेतनाहीनाः, अनाश्रयवत्; तं ज्ञापयितव्यम्, यः अस्मान् दुःखितान् दृष्टवान्।" "तव पितरः, कूपे लम्बमानाः, दुःखिताः, तव आश्रयणम् याचन्ति; हे महाश्रेष्ठ, पत्नीं गृह्य, पुत्रान् जनय, याचामहे।" "एकः एव वंशसूत्रं शेषम्, एकः तपस्वी, हे ब्रह्मन्, यं तृणसूत्रे शरणं गच्छन्तं पश्यसि।" "एष वंशस्तम्भः, अत्र स्थितः, वंशवृद्धिः; एतानि मूलानि, हे ब्रह्मन्, तस्य शाखाः।" "एते, हे पितः, वंशाः, कालस्य ग्रस्ताः; यद् पश्यसि, हे ब्रह्मन्, मूलं अर्धं खादितम्।" "यत्र वयं कूपे लम्बमानाः, तत्र अपि स तपस्यति; यः मूषकः, हे ब्रह्मन्, स कालः एव।" "स शनैः शनैः तं दुर्बलं तपस्विनं खादति—जरत्कारुं, तपोलोभं, मूढबुद्धिं, अचैतन्यम्।" "हे श्रेष्ठ, तस्य तपोबलं अस्मान् न रक्षति—मूलच्छिन्नाः, पतिताः, कालदुःखपीडितचेतसः।" "अधः प्रविष्टान् पश्य, पापकर्मणः; यदा वयं अत्र पतिष्यामः, सर्वे बान्धवः अपि पतिष्यन्ति।" "यदा स अपि कालच्छेदेन नष्टः, नरकं गच्छेत्; यद्यपि तपः, यज्ञः, अन्यः वा महान् शुद्धिकर्म।" "एतत् सर्वं, प्रिय, वंशवृद्धेः तुल्यं न मान्यं साधुभिः; अतः, तं तपस्विनं जरत्कारुं दृष्ट्वा, वदितव्यम्।" "यद् दृष्टं त्वया, तद् अत्र सर्वं निवेदय, यथा स पत्नीं गृह्य, पुत्रान् जनयेत्।" "वा, हे ब्राह्मन्, अस्माकं कृते तस्य हिताय वद, यथा स्वस्य कुलस्य च।" "कः त्वं, हे श्रेष्ठ, यः अस्मान् बान्धववत् दुःखितः? सर्वे इच्छामः श्रोतुम्—कः त्वं अत्र स्थितः?" एवं श्रुत्वा, जरत्कारुः दुःखेन अभिभूतः, अश्रुपरिप्लुतवाणी पितॄन् उवाच। "यूयं मे पितरः, पितामहः, वृद्धाः; यत् प्रियं कार्यम्, तद् वदत, तद् करिष्यामि।" "अहं एव जरत्कारुः, पापकृत् पुत्रः; मम दुष्कृतस्य, अचेतनस्य, दण्डं स्वीकरोतु।" पितरः अवदन्— "पुत्र, सौभाग्येन अत्र आगतः; हे ब्राह्मन्, किमर्थं पत्नीं न गृह्णासि?" "एष पितृकार्यं मम हृदि सदा स्थितम्; ब्रह्मचर्यं कृत्वा, शरीरं परलोकं प्रेषयिष्यामि।" "मम मनसि दृढनिश्चयः आसीत्—पत्नीं न गृह्णीयम्; किं तु, यूयं पक्षिवत् लम्बमानाः दृष्ट्वा, मम हृदयं कम्पितम्।" इत्येवम् जरत्कारुं पितृणां दुःखं दृष्ट्वा, तेषां हिताय पत्नीं गृह्य वंशवृद्धिं कर्तुं मनसि चकार।